'filosofie en terreur'

De Martelaere's kritiek op Camus' visie op zelfmoord

2011-07-11T20:45:00.000-07:00

Tijdens de examenbewaking in het GTI heb ik mij nog eens verdiept in de Martelaere's 'Een verlangen naar ontroostbaarheid'. Daarin schrijft zij de bijzonder accurate bedenking dat de zelfmoordenaar het leven niet zinloos vindt, maar dat hij gewoon geen zin heeft in het leven. Hij moet niet koste wat kost 'volharden in de boosheid', en het leven lijden tot elke prijs. Zij benadrukt dat zelfmoordenaars niet per definitie haveloze betekenisloze figuren zijn, maar refereert nogmaals naar Sylvia Plath, een bijzonder begenadigde taalvirtuoze vrouw, die er toch het bijltje bij heeft neergelegd. Camus beweert dus dat het een zaak van levensbelang is, om tóch, ondanks de absurditeit die je om de oren slaat, te volharden, mits een onophoudelijke alertheid jegens het absurde aan de dag te leggen, en er niét mee in te stemmen. Beide zienswijzen stemmen tot nadenken. Verder stipt de Martelaere ergens aan dat de keuze, om een denker als Camus in eindverhandelingsvorm te gieten, systematisch ontmoedigd wordt in academische kringen, omdat hij geen zogenaamde 'systeemdenker' is. E. Vermeersch zegt dat hij geen systeemdenker is, omdat hij daar te lui voor is, dat hij alleen heeft bijgedragen tot het maatschappelijk debat.

2010-11-02T10:40:00.001-07:00

UNIVERSITEIT ANTWERPEN

Faculteit Letteren en Wijsbegeerte, Departement Wijsbegeerte

Verhandeling tot het behalen van de graad van Master in de Wijsbegeerte

'Het Absurde' bij Albert Camus,

of welke houding is haalbaar in het hiernumaals?

Promotor : Professor dr. Johan Taels

Co-promotor : Professor dr. Guy Vanheeswijck

Student : Anne Posson

Augustus 2010

"Men wil dat iemand die nog zoekt al een conclusie heeft getrokken. Ontelbare stemmen zeggen hem al wat hij heeft gevonden en toch is het dat niet, en hij weet het. Zoeken en maar laten praten? Natuurlijk. Maar zo nu en dan moet men zich verdedigen. Ik weet niet wat ik zoek, ik geef het voorzichtig een naam, spreek mezelf tegen, verval in herhaling, ga voor- en achteruit. Toch wordt mij bevolen eens en voorgoed namen, of een naam, vast te stellen. Dan kom ik in opstand; is wat een naam heeft gekregen niet reeds verloren ? Dit is in ieder geval wat ik kan proberen te zeggen." (Albert Camus, L'Été, p. 121)

INHOUDSOPGAVE

Inleiding.................................................................................................................................1

Probeemstelling....................................................................................................................2

DEEL I : Wat is het absurde ?

1.1. Filosofie: Le Mythe de Sisyphe......................................................................................4

1.1.1. Un raisonnement absurde.....................................................................................5

1.1.2. L'homme absurde...............................................................................................12

1.1.3. La création absurde............................................................................................15

1.2. Literatuur : La Mort Heureuse /L'Etranger ………………………..…………………….20

1.3. Toneel ……………………………………………………………………….......................28

1.3.1. Caligula..............................................................................................................28

1.3.2. Le Malentendu...................................................................................................30

DEEL II : Houdingen ten opzichte van het absurde

2.1. Een artistieke houding: het schrijven van een roman…………….………....................35

2.2. Morele houdingen: solidariteit en liefde………………………......................................38

2.2.1. Solidariteit : La Peste…………………………………………………………………...38

2.2.2. Liefde: Le Premier Homme………………………………………………………….....44

a)Liefde…………………………………………………………………………………..44

b)Le Premier Homme…………………………………………………………………..47

Conclusie............................................................................................................................53

Bibliografie

Dankwoord

Inleiding

Albert Camus werd geboren in Algerije in 1913. Zijn ouders waren beiden analfabeten, en zijn vader stierf toen Albert nog zeer jong was. Hij kende een armoedige jeugd, maar werd tijdens zijn lagere schooltijd gemotiveerd tot studeren door een onderwijzer, mijnheer Germain; later door zijn professor filosofie, Jean Grenier. Camus' kijk op het leven vond gedeeltelijk zijn oorsprong in zijn jeugdjaren, zoals dat voor de meesten van ons het geval is, en in het doormaken van de ziekte tuberculose, die uitbrak vlak voordat hij zijn eindverhandeling in de filosofie zou presenteren.

In zijn eindwerk verbindt Camus het neoplatonisme met de leer van Augustinus. Van hieruit is zijn diepe betrokkenheid op de medemens begrijpbaar. Anders dan Sartre, die de anderen omschreef als 'de hel', beschouwde Camus de medemensen helemaal niet als creaturen uit de Hades: zijn werken worden door sommige commentatoren zelfs beschouwd als vergelijkbaar met oeuvres die hun inspiratie vinden in christelijke naastenliefde.

De latere breuk met Sartre vindt zijn oorsprong in een meningsverschil dat cruciaal te maken heeft met het spreekwoord: "Oog om oog, tand om tand": kolonies kunnen volgens Sartre pas opgeheven worden indien er geweld aan te pas komt, aangezien ze immers tot stand zijn gekomen via geweld. Heel anders blijft Camus erbij dat het mogelijk is om niet af te wijken van de (vredelievende) dialoog. Camus verzet zich dan ook met hand en tand tegen de doodstraf: zijn Réflexions sur la guillotine is een aangrijpend pleidooi om deze onmenselijke straf af te schaffen. Samen met Arthur Koestler is hij de mening toegedaan dat het onmogelijk is om vrienden te zijn, indien de politieke overtuigingen niet met elkaar overeen stemmen.

In al zijn werken komt 'het absurde' aan bod: aangezien het leven slechts voorwaarts geleefd kan worden, maar achterwaarts gedacht, is de sleutel te vinden in Camus' laatste werk, Le Premier Homme (1958, uitgegeven in 1971), dat een gedetailleerde beschrijving is van zijn jeugdjaren. Het thema 'liefde' had hij verder willen uitwerken, nadat hij in L'Homme révolté 'maat' en 'eenheid' via de roman heeft ontdekt en onderzocht.

Probleemstelling

Mijn probleemstelling is tweeledig. Ten eerste onderzoek ik op welke manier Camus 'het absurde' als een continu gegeven in zijn oeuvre, dat zowel uit literatuur, filosofie als toneel bestaat, handhaaft. Ten tweede probeer ik te achterhalen wat Camus' voorstel tot de best mogelijke houding in een absurd klimaat is. De antwoorden op deze twee vragen zijn respectievelijk te vinden in deel één en deel twee van deze verhandeling.

Camus zelf deelt zijn 'absurd' oeuvre als volgt op: "Ik wilde eerst de negatie uitdrukken. Onder drie vormen. Romanesk: dat was L'Etranger (1942). Dramatisch: Caligula, Le Malentendu (1944). Ideologisch: Le Mythe de Sisyphe (1942). Ik voorzag het positieve ook via drie vormen. Romanesk: La Peste (1947). Dramatisch: L'Etat de siège (1948) en Les Justes (1950). Ideologisch: L'Homme Révolté (1951). Ik vermoedde reeds een derde laag rond het thema van de liefde."

Camus' eerste, 'individuele' fase heeft te maken met het absurde dat de enkeling treft, en als zodanig als verpletterend negatief wordt ervaren, omdat een gevoel van machteloosheid de overhand krijgt. Pas in een collectieve situatie, zoals een bevolking die door een pandemie wordt getroffen, is er sprake van een positieve tendens: de mens bestrijdt gezamenlijk een onontkoombare, fatale realiteit. Camus' zelf gecreëerde structuur doet denken aan Hegel, wanneer deze de 'Aufhebung' in het leven roept.

In het eerste deel probeer ik een concreet antwoord te geven op de vraag 'Wat is het absurde?' De lezer die niet vertrouwd is met Camus' werk is het beste gebaat met een studie van zijn 'ideologische' of filosofische variant: Le Mythe de Sisyphe. Zelfmoord, of liever het vermijden ervan, is daarin de belangrijkste, hoogdringende bekommernis. Daarna vergelijk ik twee romans van Camus, La Mort Heureuse, een manuscript dat niet door de auteur werd uitgegeven, en L'Etranger. In beide werken is moord het Leitmotiv. Na lezing wordt duidelijk waarom La Mort Heureuse (1935-1938)
niet voldoet aan Camus' latere criteria.

L'Etranger en Le Mythe de Sisyphe zijn beide in 1942 geschreven, maar onder het motto 'eerst de theorie, en dan de praktijk', ben ik zo vrij Camus' indeling om te keren. Bij de bespreking van Le Mythe de Sisyphe tracht ik reeds hier en daar te anticiperen op L'Etranger. Caligula en Le Malentendu sluiten de 'trilogie' af.

3 In deze toneelstukken beschrijft Camus hoe 'het absurde' kan escaleren. Hij wil hierbij duidelijk maken 'dat het zo niet verder kan', en hij na de wreedaardige, willekeurige handelingen van de enkeling een andere weg moet inslaan, namelijk die van de evocatie van houdingen die het de mens mogelijk maken ten aanzien van 'het absurde' stand te houden.

In deel II bespreek ik twee dergelijke houdingen: een artistieke en een morele. De eerste bestaat in het schrijven van een roman. Camus doet hierover uitvoerig verslag in L'Homme Révolté.

De meest voor de hand liggende morele houding is die van de solidariteit: La Peste is een voorbeeld van een roman die het samenhorigheidsgevoel tracht uit te drukken dat in L'Etranger nog afwezig is, en is tevens een allegorisch verhaal over het nazisme. Vervolgens zoom ik in op de liefde: net zoals ik in het eerste gedeelte een werk bespreek dat niet door Camus werd uitgegeven, doe ik dat ook in het tweede gedeelte: Le Premier Homme was niet afgewerkt, maar werd door de weduwe van Camus uitgegeven na zijn dood. Uit dit manuscript blijkt dat de voorwaardelijke liefde die was ontloken in La Mort Heureuse kan uitgroeien tot een 'mature', onvoorwaardelijke houding.

In zowat al Camus' werken wordt er een moord gepleegd. Als men echter met 'het absurde' geconfronteerd is geworden, is het bijna onmogelijk om een moord nog te catalogiseren als moreel verwerpelijk. Daarom moet moord bij Camus beschouwd worden als een metafoor voor het verlies aan zingeving; deze is immers verdwenen in een absurd klimaat: welke richtlijn moet de mens hanteren om zich te gedragen? Welke houvast heeft hij nog? De pedalen erbij verliezen lijkt onvermijdelijk. Toch is zelfmoord geen optie, en precies in deze gedachte ligt volgens Camus het meest dringende existentiële en filosofische probleem. Het is daarbij van belang dat de mens zijn blik geen ogenblik van het absurde afwendt, maar de confrontatie dapper blijft aangaan. Opperste alertheid is de vereiste!

DEEL I : 'Wat is het absurde?'

Situering: het verschil tussen filosofie en literatuur.

Wat is nu eigenlijk het verschil tussen filosofie en literatuur? Patricia de Martelaere heeft een trefzeker antwoord gegeven op deze vraag. "Aan de bron van het hedendaagse anti-essentialisme staat niet een filosoof, maar een bioloog: Charles Darwin, die in zijn speurtocht naar de oorsprong der soorten tot de conclusie kwam dat soorten, strikt genomen, niet eens bestaan, maar momentopnames zijn in een chaotische, onoverzienbare evolutie."[...]De betrekkelijke willekeur en onzekerheid die de toepassing van het soortbegrip kenmerken, zijn echter voor Darwin geenszins een reden om de hele fauna en flora door elkaar te gooien en de biologie tot een onmogelijke wetenschap te verklaren. De les die ik dan ook van Darwin geleerd zou willen zien, is de volgende. Laten we ons niet al te zeer vastklampen aan veronderstelde essenties, maar niettemin met gerust gemoed een paard een paard blijven noemen en niet een giraf. Meer nog dan in de biologie is in de menselijke cultuurscheppende activiteit alles mogelijk en alles toegelaten. Maar misschien is het in principe niet slecht om overwegend argumentatieve, op ideeën geconcentreerde teksten 'filosofie' te blijven noemen en meer suggestieve, op taal geconcentreerde teksten 'literatuur'." Voor Camus is inderdaad alles mogelijk in zijn romans en zijn toneelstukken; zijn filosofisch werk noemt hij zelf 'het ideologische', en daarin tracht hij inderdaad de lezer deelachtig te maken aan een aantal van zijn ideeën en intuïties.

1.1. Filosofie : Le Mythe de Sisyphe

De definitie van Patricia de Martelaere indachtig, volgt er nu een "op ideeën geconcentreerd, argumentatief" betoog. Le Mythe de Sisyphe bestaat uit drie delen :

Un raisonnement absurde (p. 13), L'homme absurde (p. 93), en La création absurde (p. 127). Het eerste hoofdstuk is opmerkelijk uitgebreider dan de overige.

Voor de vuist weg is deze onderverdeling terug te brengen tot het besef van het absurde, mogelijke houdingen van het individu ten opzichte van het absurde, gevolgd door de meest haalbare, individuele houding ten opzichte van het absurde.

Als werkwijze distilleer ik in parafrase wat voor het onderzoek van belang is, voeg relevante commentaren toe, en anticipeer waar van toepassing op L'Etranger.

Wat is het absurde? 5

1.1.1. Un raisonnement absurde of het besef van het absurde.

a) L'Absurde et le suïcide (p. 13)

Al bij aanvang van de lectuur van Le Mythe de Sisyphe valt het op dat Camus filosofische kwesties vaak op een elliptische, alluderende of 'problematische' manier aanpakt. Als tegenargument kan gelden dat hij slechts alludeert, als de materie geen verduidelijking van zijn stelling kan brengen, en hetzelfde geldt voor wat zijn elliptische benadering betreft.

Hij vindt het daarentegen van hoogdringend belang om éérst te trachten een antwoord te geven op de vraag hoe men op de best mogelijke manier de confrontatie met de wereld kan aangaan. Het is daarbij van geen tel of de aarde rond de zon draait of omgekeerd, of de wereld drie dimensies heeft, of de geest negen of twaalf categorieën. Hij vermeldt nergens de naam Kant, en zegt alleen: 'negen of twaalf categorieën. Waarschijnlijk ligt in deze laatste, zéér beknopte allusie op Kant, het problematische aspect van zijn schrijverschap. Camus citeert, maar verwijst niet naar de oorspronkelijke tekst, en laat de lezer in het ongewisse over het precieze aantal categorieën, en zet hem in het beste geval aan tot opzoekwerk.

Tegelijkertijd is er geen verwijt gericht aan Kant, alleen vindt Camus dat diens problematiek eventueel later aan de orde is. Er is trouwens een wederzijdse, zij het in Kants geval een onbewuste erkenning: Kant beschrijft de professionele filosoof, maar ook de filosoof die behoort tot een andere categorie, namelijk hij die zijn denken zeer ver laat gaan en zich daartoe alle literaire vormen en metaforisch taalgebruik toeëigent.

Zo vergelijkt ook Hannah Arendt Camus' zoektocht met het besef dat schijnbaar zinloze arbeid tóch geluk brengt, net omdát men er zich ten volle van bewust is. In de Oudheid liet Homeros Penelope een gelijkaardige, schijnbaar zinloze arbeid verrichten met het overdag weven van een kleed, dat zij 's nachts weer ontrafelde in afwachting van haar man Odysseus. Daarom: "Het is noodzakelijk dat men zich Sisyphus

Wat is het absurde? 6

gelukkig verbeeldt".

Het is precies de arbeid van Penelope, die vergeleken kan worden met die van Camus: hoewel er vaak beweerd wordt dat zijn beginstelling geheel tot zijn tegendeel verwordt, is het nuttig deze bewering te onderzoeken op haar waarheidsgehalte. Zo vermeldt Corbic dat Camus' Noces vanuit een heel ander perspectief geschreven zou zijn.
Men mag echter niet vergeten erbij te vermelden dat Camus consequent het verschil tussen de stad en de natuur handhaaft. In Noces wordt de natuurpracht van Florence op een overdadige wijze beschreven. Maar als er staat :"Bij deze evenwichtstoestand moeten wij stil blijven staan: het vreemde ogenblik waarop wij in ons innerlijk leven de moraal verwerpen, (waarop) het geluk wordt geboren uit de afwezigheid van hoop, (waarop) de geest zijn rechtvaardiging vindt in het lichaam. Als het waar is dat iedere waarheid bitter is, dan is het ook waar dat in iedere ontkenning een 'ja' opbloeit. En die liefdeszang zonder hoop die voortkomt uit stille bewondering kan ook de meest doelmatige richtlijn vormen voor ons handelen", wordt het duidelijk dat in deze passage het besef van het absurde reeds geboren is, en dat deze aanvankelijk negatieve ervaring welhaast onmiddellijk als een positieve wordt ervaren. Er is zelfs sprake van evenwicht, ondanks het verlies van de moraal en de hoop, en het overwicht van het lichaam op de geest. En deze ontdekking, dit ogenblik, dit keerpunt, waarvan later keer op keer sprake (het besef van het absurde) hoeft niet noodzakelijk het einde te betekenen van het leven, integendeel. Wél is een richtlijn nodig opdat men niet, zoals Meursault in L'Etranger, wegens het ontbreken van een waardenladder, zou overgaan tot (zelf)moord.

Wat is het absurde? 7

b) Les murs absurdes
(p. 26)

Camus vraagt zich af hoe zelfmoord vermeden kan worden. De mens leeft routinematig, wat niet door iedereen als een nadeel wordt beschouwd. Ofwel stelt de mens zich daar geen vragen bij, en blijft hij zijn steen zonder morren de berg oprollen, zodat hij in een 'eerste naïviteit' blijft steken. De meeste mensen zouden ook niets anders verkiezen. Zij slagen erin om zo te leven, omdat zij de hoop koesteren dat het ooit wel beter zal worden. Zij hebben zich neergelegd bij de gang van zaken. Op het eerste gezicht lijkt dit de werkwijze van Sisyphus, door Camus herschapen.

Maar wanneer de mens zich op een bepaald moment bewust wordt van zijn routineus bestaan, kan hij overvallen worden door een zekere misselijkheid of walging, 'zoals een hedendaagse auteur dat noemt'.

De bewustwording ervan overkomt Meursault in L'Etranger als hij bij zijn moeder gaat 'waken' (hij valt in slaap); hij voelt zich werkelijk een vreemdeling, ook voor zichzelf.

Als het besef van het onherroepelijke voortschrijden van de tijd de mens overvalt, doemt de zinloosheid van zijn bestaan op, met als opperste zekerheid de dood. Verder kan hij enkel steunen op vanzelfsprekendheden: hij kan van zijn hart zeggen dat het bestaat (het subjectieve), alsook van deze wereld die hij kan aanraken (het objectieve). Daar eindigt zijn kennis.

Camus benadrukt dat deze vaststellingen niet interessant zijn an sich; pas wanneer de

vanzelfsprekendheden op niet legitieme wijze uitgebreid worden, is dat volgens Camus problematisch. Dat gebeurt als de filosoof of de mens niet tevreden is met zijn vaststellingen: is dit alles? Dan hoopt hij op iets beters, hetzij in dit leven, hetzij in een later leven. Spijt en hoop gaan hand in hand; het zijn zinloze wendingen van het gemoed.

Wanneer Meursault in L'Etranger geconfronteerd wordt met de dood van zijn moeder, en bijgevolg met de plichtplegingen die er onmiddellijk mee verbonden worden, nestelt het besef van het absurde zich voor goed in hem. Dat is in tegenspraak met de houding van sommige filosofen.

Volgens Heidegger wekt datzelfde besef, dat zich manifesteert in een wereld die de mens volgens hem niets meer te bieden heeft, angst op. De geschiedenisfilosoof Jaspers kan niet leven met de gewaarwording van het absurde, en hoopt daarom dat de wereld een goddelijk geheim in zich draagt.

Wat is het absurde? 8

Voor Chestov botst het meest universele rationalisme steeds weer op het menselijke irrationalisme, wat voor hem de belichaming van het absurde is. Kierkegaard heeft het absurde niet beschreven, maar beleefd: hij vermenigvuldigt pseudoniemen en contradicties, hij weigert alle troost, moraal en rustgevende principes. Dat is de absurde geest zelf die geconfronteerd wordt met een realiteit die hem overstijgt. Husserl keert de zaken om met zijn fenomenologische benadering: in plaats van een overkoepelend principe aan te nemen, kent hij aan alle afzonderlijke realiteiten eveneens een individueel 'bovenaards statuut' toe. Toch is alles wel degelijk geprivilegieerd voor hem, zoals voor Proust zijn 'petite madeleine'. Dat duidt op een uiterst zintuiglijke gewaarwording, dus ook op het vergankelijke karakter ervan en dat is in tegenspraak met elk overkoepelend statuut.

c) Le suïcide philosophique
(p. 48)

Het is niet moeilijk om vast te stellen dat al deze geesten zich uitermate bewust waren van een bittere gewaarwording zonder enige hoop.

Camus besluit hieruit dat hij gaat proberen net niét angstig, teleurgesteld of hoopvol te worden, maar dat hij de gebeurtenissen die zich aandienen helder onder ogen zal zien, wat hij een 'intelligent avontuur' noemt. Dit avontuur is de confrontatie van mens en wereld, waarbij zich nu eenmaal onmiddellijk en tegelijkertijd een scheiding voltrekt, omdat de rede wegens haar begrenzingen de ontstane situaties niet altijd kan bevatten of oplossen. Verdriet, geweld, misbruik, ziekte, dood... zijn altijd aan de orde van de dag. Dat betekent bewustwording ervan én afstandname, die als een vorm van rebellie kan beschouwd worden. Daarom weigert Meursault zich 'conform' te gedragen tijdens de begrafenis van zijn moeder: hij is zich bewust geworden van het absurde, en weigert vervolgens in te stemmen met de opgelegde plichtplegingen, wat voor de aanwezigen, en later voor de rechter, hét bewijs is dat hij een harteloze mens is.

Het besef van het absurde is een dringende aangelegenheid. Sommige mensen zijn er niet tegen opgewassen. Zij leggen hun besef ervan het zwijgen op, of schrijven het toe aan een hogere macht. Zij geven het absurde als het ware uit handen.

Camus beweert dat de kreten die de filosofen slaken na het afleggen van hun gelijkaardige reisweg dezelfde zijn: zij slagen er niet in hetgeen hun overkomt redelijk te duiden.

Wat is het absurde? 9

Nochtans is opperste luciditeit de enige optie. Men beseft dan hoe het absurde ontstaat: door de confrontatie van de mens met de wereld, niet afzonderlijk in de ene term, noch in de andere. Eéns het absurde geconstateerd, is het niet meer afsplitsbaar van de menselijke geest, noch van de wereld. Er ontstaat een zonderlinge drievuldigheid. Slechts indien één van de twee termen verdwijnt, is ook de derde ten dode opgeschreven .

Er rest dus geen andere mogelijkheid dan het absurde onophoudelijk onder ogen te zien; daarom is het van levensbelang een houding te bepalen die weerstand kan bieden.

Deze houding houdt een alertheid zonder verpozen in, een opgeven van alle hoop zonder te wanhopen en een voortdurende weigering om in te stemmen met gebeurtenissen die het verstand niet kan bevatten. Alleen door niet in te stemmen met het absurde, kan er volgens de geijkte terminologie enigszins sprake zijn van 'zingeving'. Men zit hier dus nog volop in de 'negatieve' fase; de uiteenzetting kán hier niet stoppen, want Camus heeft ook zeer helder beschreven wat de positieve aspecten zijn van de 'tweede naïviteit'.

Eerst dient opgemerkt te worden hoe paradoxaal het is dat de mens vluchtwegen zoekt uit een universum dat nochtans door hemzelf is geschapen. Hij is immers zelf verantwoordelijk voor de vervuiling van de aarde, de verstedelijking, de uit de hand gelopen techniek, de oorlogen, de natuurrampen, de armoede... Heel wat mensen plegen dan ook daadwerkelijk zelfmoord.

Camus zoomt echter eerst in op de 'filosofische zelfmoord'. Hij beschrijft op welke manier de filosofen van wie eerder reeds sprake, uitgezonderd Heidegger, hun 'sprong' hebben gemaakt, in de hoop het absurde te kunnen ontvluchten.

Enkel Kierkegaard benadert sterk Camus' 'meest haalbare houding'. Maar voor Kierkegaard worden de tegenstrijdigheden van het absurde uiteindelijk het criterium van het religieuze. Hij vraagt het derde offer dat Sint Ignatius van Loyola eist : het intellect.

'In de mislukking vindt de gelovige zijn triomf', zegt Kierkegaard. Hij wil niet leven met zijn zonden, hij wil genezen. Hij wijst zelf de weg aan: hij stelt vast dat het onevenwicht tussen mens en wereld niets rechtvaardigt en dat het het menselijke te boven gaat. Daarom moet het volgens hem bijgevolg bovenmenselijk zijn. Camus' vindt 'bijgevolg' er te veel aan, zelfs als de angstige vraag weerklinkt : 'Wat stelt het leven dan voor?'. Enkel vertwijfeling, antwoordt Kierkegaard, en mét hem de geest die geconfronteerd wordt met het absurde.

Wat is het absurde? 10

Voor Camus is er meer aan de hand dan de wanhoop, bijvoorbeeld de vanzelfsprekendheden. Ook Husserl heeft deze aanvankelijk scherp geduid via zijn notie 'intentionaliteit'. Objecten worden zintuiglijk gevat via het subject, een loutere registratie van de feiten zonder illegitieme toevoeging, zonder overkoepelend, éénmakend principe. Tot hier gaat Camus mee met Husserl.

Maar Husserl heeft het ook over 'buitentijdelijke essenties' die de intenties zouden vergezellen. Hij kent dus een bijkomende status toe aan alle afzonderlijke dingen, wat meteen de aanvankelijk absurde houding te niet doet. Husserl heeft dit ontleend aan Plato.

d) La liberté absurde
(p. 75)

Het absurde is echter slechts de heldere rede die haar begrenzingen erkent en accepteert, waardoor bijgevolg de (filosofische) zelfmoord overbodig wordt. Camus vindt dat enkel via de begrensde rede enige betekenis kan toegekend worden aan dit bestaan, binnen dit bestaan, dat als zodanig een parallelle begrenzing vertoont met de rede: tot hier en niet verder. De rede kan slechts wat zich aan haar voordoet in de realiteit, bevatten.

Nadat ik me bewust ben geworden van het absurde, keer ik terug naar dit bestaan, voortaan revolterend en helder ziend. Deze hel van het heden is het koninkrijk van de absurde geest. Deze voelt zich onschuldig. Hij laat zichzelf slechts toe te leven met wat hij weet, en hij waakt erover om zo weinig mogelijk onzekerheid toe te laten in zijn leven. Men kan tegenwerpen dat niets zeker is, maar daarvan is men ten minste zeker. De mens die zich bewust is van het absurde stelt de wereld elke seconde in vraag. Hij begrijpt waarom doctrines die alles willen verklaren hem verzwakken: ze wekken de indruk dat ze het gewicht van het eigen leven verlichten, terwijl het nochtans onvermijdelijk is dat het gewicht van het leven alleen gedragen wordt.

De absurde geest weet dat hij zelf tot op zekere hoogte vrij is, maar betwijfelt of dat geldt voor de mensheid : de anderen schijnen zo zelfzeker te zijn en ervan overtuigd dat hun levenswijze de enige mogelijke is. Hun goede humeur werkt zo aanstekelijk dat zelfs

Wat is het absurde? 11

de absurde geest zich erdoor zou laten misleiden. Toch velt hij geen oordeel, hij registreert enkel. Waar de helderheid van geest regeert is de waardenladder overbodig. Het ergste wat kan gebeuren is een voortijdige dood, of de waanzin. Het is een kwestie van geluk hebben, geluk dat voor Camus zelf niet was weggelegd. Camus citeert weer Nietzsche : als je lang genoeg volhoudt, komt er iets te voorschijn waardoor het leven op deze aarde de moeite waard is: kunst, muziek of dans. Hij vindt dit een morele regel 'van grote allure'. Of Camus zich hiermee op dezelfde golflengte bevindt als Nietzche is onzeker.. Later komt aan het licht dat zijn houding ten opzichte van Nietzsche inderdaad ambigu is. Hoe dan ook, in dit stadium van Camus' betoog is het geenszins duidelijk wat het leven voor hem de moeite waard maakt; dat komt later pas.

Men kan slechts mét Meursault registreren dat er van een waardenpatroon geen sprake is; dat hij zijn eerste naïviteit voor goed verloren heeft; dat hij zich gedraagt als Don Juan na de begrafenis van zijn moeder, wat één van de mogelijke houdingen is ten opzichte van het absurde, beschreven en van nuances voorzien in het volgende hoofdstuk. Bij hen die het keerpunt niet beleefden, wekt dit hoogstens afschuw op.

Wat is het absurde? 12

1.1.2. L'Homme absurde, of mogelijke houdingen van het individu ten opzichte van het absurde

a) Le donjuanisme (p. 97)

Het donjuanisme is een mogelijke handelwijze van de absurde mens, nadat deze tot het besef is gekomen dat 'alles toegelaten is'. Het gaat echter niet om een vreugdevolle bewustwording, maar om een bittere vaststelling. Er zijn geen ethische voorschriften die de absurde geest kan vinden aan het einde van zijn redenering, enkel illustraties van het absurde, en gewaarwordingen waartoe ook de vleselijke behoren. Is het zinvol deze te onderdrukken? Is eeuwige trouw aan dezelfde persoon een optie? In ieder geval behoren hoop en leugenachtigheid niet tot de mogelijkheden.

Een voorbeeld van een mens die in het hier en nu leeft is Don Juan. Hij is nooit meer triest vanaf het ogenblik dat hij alle hoop laat varen. Camus stelt hem tegenover Ecclesiasticus: in het Grieks betekent dit woord priester, die bewonderenswaardige lessen in de deugd geeft. In het Oude Testament is Ecclesiasticus de onbekende auteur van het boek Prediker. Voor hem is alles ijdelheid, behalve de hoop op een ander leven. Hij heeft geen spijt vanwege het verloren verlangen naar aardse verblijding.

Faust had wél spijt dat hij zich de aardse genoegens niet meer kon toeëigenen, omdat hij zijn ziel aan de duivel had verkocht.

Waarom Camus deze onverenigbare, tegengestelde naturen vermeldt, is duister, misschien omdat de 'Burlador van Molina' tegen zijn minnaressen zegt : "Wat geef je me een lang uitstel" (van de confrontatie met het absurde). Het is vanuit het absurde perspectief jammer voor Ecclesiasticus en Faust dat zij de aardse genietingen aan zich voorbij laten gaan. Maar waarom zou er zich een probleem stellen als je wél geniet van dit leven? Don Juan wekt sympathie of antipathie op: te nemen of te laten. Hij is een gewone verleider met alle fouten van dien, maar hij is er zich terdege van bewust. In zijn universum krijgt hij het bespottelijke er gratis bij, maar hij aanvaardt de regels van het spel. Zijn manier van 'kennen' is ontleend aan de Bijbel, waarin het 'de liefde bedrijven' betekent.

Wat is het absurde? 13

Hoe Don Juan aan zijn einde is gekomen, varieert van bron tot bron. Franciscaners zouden hem vermoord hebben, waarna ze vertelden dat hij getroffen werd door de bliksem. Camus gelooft het verhaal dat hij zijn laatste jaren in ascese heeft doorgebracht, genietend van het prachtige Spaanse landschap. Het is bij dit prachtige en stralende beeld dat zijn verhaal stopt.

Dat Camus tijdens zijn eigen leven het donjuanisme beoefende, kan uit de biografie van Todd afgeleid worden. Ook in Noces bejubelt Camus de lichamelijke liefde, wat door East opgemerkt wordt via het volgende citaat: "Je comprends ici ce qu'on appelle gloire: le droit d'aimer sans mesure. Il n'y a qu'un seul amour dans ce monde. Etreindre un corps de femme, c'est aussi retenir contre soi cette joie étrange qui descend du ciel vers la mer."

Maar al op de volgende bladzijde beschrijft East hoe Camus in werkelijkheid leefde: "Avant d'étudier ses écrits sur l'ascèse, il importe de souligner que c'est d'abord dans sa vie personnelle que Camus en a ressenti le vif besoin. Le biographe américain Herbert R. Lottman souligne le fait que, durant son séjour à Cabris, Camus s'imposa une ascèse très stricte, qui consistait à vivre sobre et extrêmement régulière. Ceci lui était nécessaire d'abord pour se refaire une santé, mais aussi pour pouvoir produire intellectuellement."[...]

"Camus a reconnu en lui le besoin de contrebalancer son tempérament de jouisseur par une volonté d'austérité." In Noces schrijft hij daarover nog: "La sexualité ne mène à rien; Elle n'est pas immorale mais elle est improductive. On peut s'y livrer pour le temps où l'on ne désire pas produire. Mais seule la chasteté est liée à un progrès personnel."

Merkwaardig dus dat Camus een manier om aan het absurde te ontsnappen als ondergeschikt beschouwt aan kuisheid, die verbonden wordt met persoonlijke vooruitgang.

Zulke beschouwingen illustreren een mogelijk problematisch aspect van Camus' schrijverschap. Om uit de impasse te raken is een evenwichtige houding noodzakelijk: excessief gedrag dient vermeden te worden.

Don Juan bereikt dit evenwicht pas in zijn latere leven, zodat na een lange periode van buitensporig gedrag, een periode van ascese volgt. Een dergelijke levensloop beschrijft ook Augustinus, meen ik, in zijn Belijdenissen.

Wat is het absurde? 14

b) La comédie (p. 108)

Een andere mogelijke houding is die van de acteur, die regeert in het vergankelijke.

Het toneel is de meest vluchtige kunstvorm: door als een personage in vele levens binnen te dringen kan hij deze eventjes gewaar worden in al hun diversiteit, en kan hij zijn spel delen met publiek. Camus citeert weer Nietzsche, voor wie het eeuwige leven van geen belang is, wel de eeuwige levendigheid. Dat laatste doet de acteur door zijn personages keer op keer vorm te geven. Hoe meer verschillende levens de acteur speelt, hoe gemakkelijker hij er zich van kan los maken. Leren sterven doet hij op de planken, reeds een voorproefje van zijn echte dood.

Een vergelijkbare manier van leven is weggelegd voor de reiziger: deze maakt zich telkens los van een plaats, en staat zichzelf niet toe zich verbonden te voelen met één oord.

Om in het absurde klimaat stand te houden, is het dus van belang een zekere onthechting na te streven, wat lijkt op het verzaken aan de gewoonte.

Eén van Camus' eerste werken, Noces, kan trouwens gelezen worden als een reisgids. Hij vermeldt wetenswaardigheden over verschillende steden: deze kunnen gaan van beschrijvingen van kitscherige vitrines tot het omringende land. Oran bijvoorbeeld is zowel het prototype van een stad waar de absurditeit zegeviert, en waar later ook de pest uitbreekt, als de overdadige en zinderende natuur.

De verbondenheid met de wereld is voelbaar in een eerste naïviteit, en kan hervonden worden nadat men de scheiding van de wereld verwerkt heeft. Men ziet de zaken dan meer helder, zelfs helder-ziend. De minnaar, de acteur en de avonturier 'spelen' het absurde, maar even goed, als ze dat willen, de zedige, de beambte of de president van de republiek, net omdat alle menselijke handelingen vergankelijk zijn.

De 'sprong' of de 'vlucht' naar het eeuwige of het goddelijke, het zich verliezen in de illusie van het dagelijkse leven zijn manieren om het absurde te verbloemen. Daarom vergelijkt Camus deze houdingen met die van terdoodveroordeelden bij wie men een schermpje voor het gezicht hield, opdat zij het schavot niet zouden zien. Camus vertelt in het volgende hoofdstuk over 'functionarissen' die geen scherm dulden.

Wat is het absurde? 15

1.1.3. La création absurde of de meest haalbare houding ten opzichte van het absurde

Philosophie et roman (p. 129)

Camus beweert dat creëren twee maal leven is, ofwel de 'grote mime'. De mens die zich bewust is van het absurde, wil niets uitleggen of oplossen, alleen gewaar worden en beschrijven.

Een houding die geen soelaas biedt, is deze van de filosoof die gevangen zit in zijn systeem, of de kunstenaar die een symbiose met zijn kunstwerk vormt, wat 'gehecht zijn aan' betekent, en kan evolueren naar spijt over vergane glorie. Spijt is geen optie voor de absurde geest.

De kunstenaar vertrekt vanuit het lucide denken, en tegelijk verzaakt hij aan zijn werk door er niets 'illegitiems' aan toe te voegen, waardoor hij het drama van de intelligentie incarneert: de kunstenaar of de filosoof registreert het absurde, wat slechts een weerspiegeling is van zijn wanhoop. Indien er een boodschap van hoop of een eeuwigheidsgedachte aan te pas komt, maakt de kunstenaar een onrechtmatige sprong.

Daarom vindt Camus dat literatuur (poëzie en essay) meer mogelijkheden biedt om het absurde te registreren dan filosofie, omdat er bij de laatste kunstvorm meestal een intellectuele ontknoping of conclusie wordt verwacht. Literatuur vertoont een overwicht van de stijl op het denken. Proust, Malraux of Kafka gebruiken beeldrijke taal in plaats van redeneringen, omdat ze overtuigd zijn van de overbodigheid van elke uitleg. Ook Camus' romanpersonage Meursault doet geen enkele moeite om zich voor eender wat te verantwoorden. Het reële, of het absurde, gaat hen te boven, daarom is hun verstand slechts in staat de vanzelfsprekendheden die zich aandienen, te mimeren. De ervaringen zijn onuitputtelijk en relatief, net zoals de liefde. De romaneske schepping is slechts de aanvankelijke verbazing over bij voorbeeld de liefde, wanneer 'de mythe nog niet is overgegaan in de logos'. Het is enkel een zintuiglijke waarneming in het hier en nu.

Absurde kunst, bijvoorbeeld van Samuel Beckett, is door en door negatief van inspiratie. Men denke hierbij aan 'In de mislukking vindt de gelovige zijn triomf', waarbij in dit kader 'de gelovige' kan vervangen worden door de kunstenaar. Als de mislukkingen steeds hetzelfde weergalmen, geven ze de auteur de kans zijn naakte realiteit te naderen, 'zonder schermpje'.

Wat is het absurde? 16

Steeds opnieuw gaat de kunstenaar de confrontatie met het absurde aan, waardoor hij er doorgaans beter mee om leert te gaan dan de 'gewone' sterveling. Zijn inspiratie is nooit 'voldaan': gewenning is in tegenspraak met het absurde denken. Ironie is daarom een betere drijfveer dan bittere ernst. Ironische filosofen zijn meer gepassioneerd dan de systeemdenkers. Deze laatsten blijven volhouden dat er een eenheid is die waarde verschaft aan de veelheid. De veelheid is echter de enige realiteit waar we het mee moeten stellen; een hogere macht komt er niet aan te pas.

Camus gaat uitgebreid verder over de roman in L'Homme révolté; daaruit blijkt dat hij het scheppend vermogen van de romanschrijver als een vorm bij uitstek beschouwt om met het absurde om te gaan, én dat hij de (ironische) filosofen uiteindelijk links laat liggen. Maar omdat dit gedeelte slechts een 'prolegomenon' is, zal ik zijn vervolledigde visie op de roman pas bespreken wanneer ik de roman La Peste becommentarieer in deel twee.

Het enige denken dat de geest bevrijdt, laat de geest alleen, zeker van zijn begrenzingen en zijn naderende einde. Geen enkele doctrine doet hem een aanzoek. Hij wacht op het rijpen van het oeuvre, dat gekenmerkt wordt door diepgaande onbruikbaarheid. Camus noemt deze onbruikbaarheid ook 'steriliteit', omdat er geen eeuwigheidsgedachte aan te pas komt.

Wat is het absurde? 17

Een voorlopige stand van zaken

Het absurde is een uitgangspunt, of een 'prolegomenon naar een toekomstig humanisme', met verwijzing naar Kant, maar dan zonder God als postulaat.Op zichzelf definieert het absurde geen enkele handelwijze of fundament. De basis kan maar gevonden worden in de mens zelf, en daardoor is het absurde antropocentrisch.

Dat lijkt in tegenspraak met Camus' vroegere werk, waarin hij de opperste verbondenheid van de mens met de aarde als initieel gegeven opvoerde. Deze verbondenheid geldt niet voor de mens in de moderne stad. Camus schrijft reeds in zijn vroege werk L'Eté dat de stad Oran het prototype is van de absurde hel. Maar de stad bevindt zich eveneens in de onmiddellijke nabijheid van prachtig natuurschoon. Het hangt er vanaf welk gezichtspunt de toeschouwer verkiest. "Je zou zeggen dat de inwoners van Oran net zo zijn als die vriend van Flaubert die op zijn sterfbed een laatste blik wierp op deze onvervangbare aarde en uitriep: 'Doe het raam dicht, het is te mooi.' Zij hebben het raam dicht gedaan, muren om zich heen gebouwd, het landschap uitgebannen."

Het absurde schendt de regels van de logica, wat leidt tot contradicties die het begripsvermogen te boven gaan. Camus beschrijft het absurde als een gevoel, dat ik ervaar als ik in contact kom met de wereld, wat meer een psychologische dimensie vertegenwoordigt. Er is geen absurde staat 'op zich', deze ontstaat altijd via een confrontatie of een vergelijking. André Comte-Sponville ontwaart het absurde in 'de mens-in-de-wereld' en de 'wereld-met-de-mens': het absurde is de derde term, in het hart van deze dualiteit, waardoor deze getransformeerd wordt in een 'zonderlinge drievuldigheid'.

Daardoor lijkt het op het eerste gezicht tegenstrijdig dat Camus in zijn vroegere werk een ultieme eenheid van mens en wereld beschrijft, als in een huwelijk, dus maar twee termen die innig met elkaar verbonden zijn. Hij maakt echter consequent een onderscheid tussen de moderne stad en de natuur. Het is in de moderne stad dat de mens geconfronteerd wordt met het absurde. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld Hegel, die schrijft dat de geest zich slechts in de moderne stad bewust kan worden van zichzelf. Camus maakt ervan: 'bewust kan worden van het absurde', waardoor de vervreemding

Wat is het absurde? 18

ontstaat. Deze bevreemdende vaststelling is een type van existentialisme, maar met de klemtoon op het radicale van de ervaring en bijgevolg op het hoogdringende karakter ervan: is het de moeite nog wel waard? Waarom er geen einde aan maken?

Camus beschouwt deze ervaring niet als een morele aangelegenheid, zoals Kant, die zich de vraag stelt of men het recht heeft om zelfmoord te plegen. Camus vraagt zich af hoe men na de verscheurende vaststelling van het absurde op de best mogelijke manier in leven kan blijven. Dat is: het absurde blijvend onder ogen zien; het tegenovergestelde van wat bijvoorbeeld Schopenhauer suggereert: als men in de wil, die het individu voortdurend parten speelt, het absurde vermoedt, dient men deze op ascetische wijze te negeren.

Hetgeen voor handen is, is alles wat er is, het hiernumaals zonder hoop op een hiernamaals. Volgens sommige bronnen zou Camus door ontgoocheling atheïstisch zijn geworden. Maar Camus zelf houdt niet van opdeling in vakjes. Nochtans zijn er velen die hem hebben gecatalogiseerd als 'absurdist', 'atheïst' en zo meer. André Nicolas doet een poging om te nuanceren: volgens hem is er bij Camus sprake van 'on-hoop'. Toch spreekt Camus in Le Mythe de Sisyphe over wanhoop, in navolging van Kierkegaard, hoewel deze laatste de term 'vertwijfeling' gebruikte.

Het is hoe dan ook moeilijk om in deze fase van Camus' betoog commentaar te leveren; het betreft immers slechts een prolegomenon. Aangezien zijn hele oeuvre bestaat uit herneming en inclusie, moet men het eigenlijk in zijn geheel lezen. Camus bouwt in zijn eerste cyclus een escalerende reactie in, die haar hoogtepunt vindt in het dramatische luik. Waarschijnlijk niet toevallig, aangezien toneel zich daar bij uitstek toe leent. Nadien komt het keerpunt, waarbij het absurde op zijn beurt escaleert in de vorm van een pandemie, die een metafoor is voor het totalitaire regime. Het is pas tijdens deze beproeving dat het absurde versobert in de enige mogelijke morele houding: een geweldloze revolte, die gekenmerkt wordt door menslievendheid en koppig afwijzen.

Deze wending ontlokte de Zweedse ambassadeur in Frankrijk de volgende woorden tijdens de uitreiking van de Nobelprijs voor literatuur aan Camus, in 1957 : "Comme le héros cornélien, vous êtes un homme de la Résistance, un homme révolté qui a su donner un sens à l'absurde, et soutenir, au fond de l'abîme, la nécessité de l'espoir, même s'il s'agit d'un espoir difficile, en rendant une place à la création, à l'action, à la noblesse humaine dans ce monde insensé."

Wat is het absurde? 19

Vandaag is er hernieuwde belangstelling voor Camus, met name vanwege de Franse president Sarkozy; nochtans worden hier al bijna onmiddellijk kanttekeningen bij geplaatst. Hij zou Camus in het Panthéon willen begraven bij Malraux en Dumas. Het zou zijn om zijn tanende imago op te poetsen, en de familie van Camus is er tegen. In Filosofie Magazine wordt de vraag gesteld : "Hoort Camus in deze tempel thuis? In zijn eigen tijd was Camus controversieel, maar sinds een paar jaar lijkt de bewondering unaniem. Jean Daniel, gerespecteerd journalist en vriend van de schrijver, zegt echter : "Camus staat voor een discreet soort heldendom en dat staat ver af van de pracht en praal van het Panthéon".

Wat tot nu toe uit het onderzoek is gebleken, is dat Camus soms al te snel een 'problematische' schrijfstijl wordt toegedicht; trouw aan zijn thema, is het een consequent gegeven dat hij La Mort Heureuse niet gepubliceerd heeft. De moord die erin wordt gepleegd, is volop door rechtvaardiging omkaderd. In L'Etranger wordt echter wél een 'zinloze' moord (un acte gratuit) gepleegd die een gevolg is van de bewustwording van het absurde.

Toch wordt er tegelijkertijd vooruit geblikt door Camus, want waar het individu overgaat tot één enkele moord op een Arabier, vallen er later in de roman La Peste honderdduizenden doden, weliswaar als gevolg van een pandemie. Deze is een metafoor voor een totalitair regime, in L'Homme Révolté parallel beschreven in het hoofdstuk Irrationele terreur, waarin hij eveneens concrete cijfers vermeldt van de slachtoffers onder het Hitlerregime. Tijdens een pandemie vallen er willekeurige slachtoffers, tijdens het naziregime werd er één bepaald ras uitgeroeid.

In Camus' toneelstuk Caligula lijkt het er meer op dat een pandemie aan het werk is: irrationaliteit zegeviert. Door van een bestaande tiran een versie op de planken te creëren, roept Camus een soort dubbele absurditeit op: alle grenzen zijn verdwenen door de totale vrijheid waar het personage misbruik van maakt, en dit was bij de historisch bestaande tiran reeds het geval.

Maar vooraleer ik bij het toneel beland, vergelijk ik in het volgende hoofdstuk eerst een roman die fundamenteel past bij het absurde gevoel met één die er niet bij past.

Wat is het absurde? 20 1.2. Literatuur : La Mort Heureuse /
L'Etranger .

Om het absurde 'gevoel', waarvan eerder sprake, te 'ondergaan', kan men het beste, als een tabula rasa, L'Etranger lezen. Het meest merkwaardige wat dan gebeurt, is dat men voelt dat de vreemdeling niet de Arabier is, die in het midden van het verhaal vermoord wordt, maar wel de 'doorsnee' burger Meursault. Omdat Camus ook aandacht besteedt aan rassenhaat in L'Homme Révolté, is de Arabier op het eerste gezicht de vreemdeling.

Er is echter geen verklaring, wat tegelijk het moeilijk onderzoekbare fundament van het absurde is: de lezer is slechts verwonderd dat hij overmand wordt door een verlammend gevoel, dat bijna niet analyseerbaar is.

Toch kan er een poging gewaagd worden, met behulp van de gangbare definitie van 'roman', enige uitleg te verschaffen. Enkel een cynicus zou kunnen beweren dat Meursault 'avonturen' beleeft. Het gangbare heeft Camus achter zich gelaten, hoewel hij wel degelijk een verhaal vertelt waarin romanpersonages figureren.

Camus' eigen definitie is te vinden in L'Homme Révolté : "Zeker, de romaneske activiteit veronderstelt een soort (mijn cursivering; wordt verder verduidelijkt in deel II) afwijzing van de werkelijkheid. Maar die afwijzing is niet zo maar een vlucht. Moeten we er de terugtrekkende beweging van de schone ziel in zien die, volgens Hegel, uit teleurstelling een onechte wereld voor zichzelf schept, waar alleen de moraal heerst?" Eerder verkondigde hij echter dat de roman 'twee maal leven is', dus helemaal geen kwestie van afwijzing is, maar van een helder onder ogen zien. De vlucht vond hij al helemaal niet kunnen, en een onechte wereld waar alleen de moraal heerst, is hegeliaans, niet camusiaans.

Camus voegt er later aan toe: "De tegenstrijdigheid is deze : de mens wijst de wereld af zoals hij is, zonder bereid te zijn eraan te ontsnappen. In feite is de mens gehecht aan de wereld en verlangt de overgrote meerderheid er niet naar die te verlaten. In plaats van hem voor altijd te willen vergeten, gaan mensen er juist onder gebukt dat ze hem nog niet voldoende bezitten, als vreemde wereldburgers, verbannen in hun eigen vaderland".

Wat is het absurde? 21

Hieruit volgt dat de wereld, ondanks de absurde aspecten ervan, toch gewenst wordt, en dan is Sisyphus' handeling begrijpelijk. De tegenstrijdigheid, waarvan sprake, kan tijdelijk opgeheven worden, wanneer de mens zich toespitst op een kunstvorm die zonder franjes een duplicaat van de realiteit uitbeeldt: absurde kunst. "De romanwereld is niets anders dan een correctie op deze wereld, in navolging van het diepe verlangen van de mens. Madame de La Fayette heeft La Princesse de Clèves geschreven vanuit een zeer intense ervaring. Ongetwijfeld is zij Madame de Clèves, en toch ook helemaal niet. Waar ligt het verschil? Het verschil is dat Madame de La Fayette niet het klooster in is gegaan en dat niemand in haar omgeving van wanhoop is gestorven." Volgens Camus mogen kunst en roman net geen correctie uitbeelden. Dat zou betekenen dat er een onrechtmatige sprong wordt gemaakt. Het zijn dan verzinsels die het eigen leven draaglijker zouden maken. Madame de La Fayette maakt het leven van La Princesse de Clèves een fractie minder aangenaam dan het hare, dat verschaft troost. Zij overdrijft ook: sterven van wanhoop is eerder uitzondering dan regel.

Verdere verduidelijking over Camus' visie op de roman volgt echter in deel twee.

In het nu volgende betoog toon ik aan waarom
L'Etranger 'legitiem' absurd is, en La Mort Heureuse niet. Van meet af aan worstelt Camus bijvoorbeeld met de voorwaardelijke liefde versus de onvoorwaardelijke liefde. In La Mort Heureuse raakt Camus niet in het reine met liefde die aan bepaalde vereisten moet voldoen. Het is de onvoorwaardelijke liefde, die van tel is, en die later in La Peste opduikt.

Deze worsteling wordt ook in commentaren aangekaart, zoals blijkt uit de volgende citaten: [...] "dat Camus in La Mort Heureuse tevergeefs onverenigbare materialen tracht te ordenen en tot een eenheid te brengen." Of nog: "slecht in elkaar zittend en tegelijkertijd opmerkelijk goed geschreven."
Gelukkig is er ook positieve commentaar, geciteerd in het volgende fragment:
"Maar is het nodig te zeggen dat La Mort Heureuse, dat niet door Camus gepubliceerd werd, meer dan een kunstwerk, een document is, en dat het voor zijn eer voldoende is dat in dit document positieve stukken voorkomen die opgenomen kunnen worden in het dossier van zijn genie?"

Wat is het absurde? 22

De lezer voelt aan dat Camus tijdens het schrijven van La Mort Heureuse zoekende is: het werk doet inderdaad gekunsteld aan in vergelijking met L'Etranger. De hoofdpersonages hebben bijna dezelfde naam, op één letter verschil na : 'Mersault' en 'Meursault'. De werken zijn allebei in twee duidelijk onderscheiden helften verdeeld. De dood is alomtegenwoordig. In L'Etranger is Meursaults moeder zopas gestorven; in La Mort Heureuse wordt de euthanasie van een gehandicapte, Zagreus, omslachtig voorbereid. In L'Etranger voelt de lezer de stemming meteen aan, wat niet het geval is in La Mort Heureuse. Er zijn in beide werken een heleboel formaliteiten gemoeid met de sterfgevallen: Mersault is er nauw bij betrokken, wat erop duidt dat het absurde aan hem voorbij gaat. Meursault beleeft heel het gedoe als in een droom, mede doordat hij moe is, en ook omdat hij plotseling lijkt te beseffen waartoe ieders leven leidt: de dood. Een zekere apathie maakt zich van hem meester; alleen zintuiglijke waarnemingen lijken nog vat op hem te hebben.

Vanwege deze 'schimmige' gemoedsgesteldheid is het ook onduidelijk waarom Meursault in het tweede gedeelte van L'Etranger een moord pleegt op een Arabier. De lezer zou kunnen concluderen dat hij een buurman, Raymond, die achtervolgd wordt door de Arabier tot in zijn vakantiehuisje,wil beschermen. Meursault en zijn vriendin Marie zijn er op bezoek, en hij ervaart er een zweem van geluk wanneer hij er verwelkomd wordt door Raymond en zijn vrouw: "Hij zei ons onmiddellijk dat we maar moesten doen alsof we thuis waren en dat er gebakken vis was, die hij nog diezelfde ochtend had gevangen. Ik zei hem, hoe aardig ik zijn huisje vond. Hij vertelde me dat hij er de zaterdag, de zondag, en al zijn vakantiedagen doorbracht. 'Mijn vrouw en ik kunnen het goed met elkaar vinden', voegde hij eraan toe. Tegelijk lachte zijn vrouw tegen Marie. Voor de eerste keer misschien dacht ik werkelijk dat ik zou gaan trouwen."

Deze kortstondige gelukstoestand ervaart Meursault in het eerste gedeelte van het boek, terwijl een dergelijke ervaring Mersault overkomt, nadat hij Zagreus heeft helpen sterven. Na deze 'hulpverlening ingegeven door voorwaardelijke liefde (hij krijgt een koffer vol geld van Zagreus), voelt hij zich niet goed, en reist hij door Polen en Wenen. Het lijkt op een vluchtpoging, een motief dat niet strookt met het absurde.

Reizen betekent voor de absurde geest immers leren sterven, een vorm van onthechting zonder spijt of hoop.

Wat is het absurde? 23

Mersault probeert een alternatief uit om zijn geluk te bewerkstelligen: hij gaat met drie vrouwen samen wonen in 'Het Huis tegenover de Wereld', dat zich in de bergen, vlakbij de zee in Algerije bevindt. Een apotheose van geluk ervaart hij echter pas wanneer hij 's nachts gaat zwemmen. Maar ook dan wordt zijn gelukzalige toestand verstoord door een "verleiding die in hem opkwam, maar die hij terstond verwierp in een grote vreugde van het lichaam." Er wordt slechts gesuggereerd dat Mersault zich het leven wil benemen.

In La Mort Heureuse wordt een moord gepleegd, zelfs helemaal aan het begin, hoewel de structuur zo niet meer klopt. Het slachtoffer is geen willekeurige mens, maar een invalide, die subtiel aangeeft dat hij heel zijn leven veel geld heeft gespaard, waar hij, gezien zijn toestand, niets mee kan doen. Mersault beaamt dat Zagreus' leven niets waard is, en schijnt hem een dienst te bewijzen door hem om te brengen. Hier situeert zich het foute motief, ingegeven door voorwaardelijke 'liefde'. Daarom wordt Mersault nadien geplaagd door een schuldgevoel, dat hij tevergeefs tracht te ontvluchten. De daad wordt betiteld als 'de natuurlijke dood' door Camus, terwijl het om een omslachtige daad van euthanasie gaat. Vermoedelijk omdat Zagreus geen zelfmoord pleegt, ondanks zijn erbarmelijke levensomstandigheden: hij heeft geen benen. Toch is Zagreus zo ruimhartig om aan Mersault uit te leggen hoe het leven het best beleefd wordt: tijd en geld zijn daarbij van belang. Hijzelf kan er niet meer van genieten, en zo wordt de keuze van zijn naam, 'Zagreus', duidelijk: "Dyonisos-Zagreus van de orfische mysteriën was het slachtoffer van de titanen, die vanuit zijn hart het leven schonk aan de Thebaanse Dionysos uit de legende. In dat geval is Zagreus een figuur als Prometheus, de geofferde, die door zijn offer vrij maakt."

Tegelijk blijkt dat Mersault zich helemaal niet zo vrij voelt, en pas in het tweede gedeelte van het boek, enigszins van de 'vlam' van het leven kan proeven. Pas wanneer hij bewust geconfronteerd wordt met zijn eigen dood, wanneer hij voelt hoe deze zich van hem meester maakt, in de vorm van een steen die uit zijn ingewanden opstijgt, "keerde hij als een steen tussen de andere stenen met vreugde in zijn hart [mijn curs.] terug naar de waarheid van onbeweeglijke werelden."

Wat is het absurde? 24

Uit deze korte samenvatting blijkt hoe Camus 'de onverenigbare materialen' tevergeefs tot een eenheid tracht om te vormen. Toch zijn er ook flarden van Camus' latere, heldere inzicht in aanwezig, zoals het feit dat Mersault op een fractie na van het besef van het absurde verwijderd lijkt te zijn.

Mersault pleegt een moord, ingegeven door voorwaardelijke liefde, en 'gerechtvaardigd' door het euthanasiegegeven. Camus brengt ook de problematiek van de terdoodveroordeelden in herinnering: Zagreus schrijft in zijn afscheidsbrief dat hij een deel van zijn vermogen wil nalaten aan een stichting die zich voor hen inzet. Camus betitelt dit gedeelte als De natuurlijke dood. Het tweede gedeelte, waarin Mersault daadwerkelijk sterft, noemt hij De bewuste dood.

Camus heeft dit manuscript niet willen publiceren; in dat opzicht kan men het hém niet aanrekenen dat een 'problematisch' werk naderhand voor verwarring zorgt.

Toch is een voordeel dat de lezer nóg sterker aanvoelt hoe zeer L'Etranger ermee contrasteert.

In een absurd klimaat is het onmogelijk om een moord te rechtvaardigen: de daad verschilt niet van andere handelingen in een wereld zonder morele houvast. Tóch wordt de norm voor (on)toelaatbaar gedrag bepaald door een hogere instantie: men wordt aldus op een willekeurige manier beoordeeld of veroordeeld, omdat de grens tussen 'toelaatbaar' en 'ontoelaatbaar' niet meer te achterhalen is, noch voor wat betreft het dagdagelijkse, noch voor het moordzuchtige.

L'Etranger beslaat elf hoofdstukken en vanaf hoofdstuk zeven worden de gevolgen van een moord zonder motief beschreven. De gerechtelijke instanties trachten via graafwerk in Meursaults leven te achterhalen wat voor een man hij is. Ze komen van de directeur van de instelling te weten dat Meursault zijn moeder nooit ging bezoeken. Daaruit concluderen ze dat hij niet om haar gaf. Meursault wordt gekarakteriseerd als 'ongevoelige persoon'. Hij wijdt gedachten aan haar als :"Toen moeder nog thuis was, deed ze niets anders dan mij stilzwijgend met haar blikken achtervolgen." en "Moeder had, zonder bepaald ongelovig te zijn, bij haar leven nooit aan de godsdienst gedacht.", nadat hij verneemt dat zij een kerkelijke begrafenis wenste. Meursault beweert op deze hoffelijke wijze dat zij eigenlijk wat schijnheilig is.

Wat is het absurde? 25

Tegelijk suggereert hij dat ze een zekere spiritualiteit bezat, wat deze ook mocht inhouden, en waarover hij respectvol reminisceert.

Hij besluit haar geen laatste groet te brengen, omdat hij haar liever bij leven herinnert.

Dat deze herinneringen liefdevol zijn, kan men nalezen in zijn laatste werk, Le Premier Homme (1958).

Maar het is moeilijk om een publieke opinie, die overtuigd is van de geldigheid van haar gedragscode, van het tegendeel te overtuigen. Zelfs vandaag heeft deze problematiek nog niets van haar actualiteitsgehalte verloren. Een voorbeeld stond onlangs nog in de krant, en betreft een hedendaagse versie van L'Etranger: "Kinderheil (introspectief verteltheater) vertelt het verhaal van een moeder die haar kinderen heeft vermoord. Men gaat niet op zoek naar de waarheid, maar jongleert ermee en vertroebelt deze. Schuld is niet zo zeer een kwestie van feiten, lijkt Kelly te zeggen, maar iets wat toegekend en verdraaid wordt. Niet de kindermoord zelf is het nieuws, maar het hele maatschappelijke spel dat erdoor in gang wordt gezet."

Dit is een illustratie van Camus' perspectief, dat vandaag nog geïntensifieerd wordt: de redenen om te moorden worden meer en meer absurd, zijn zelfs vaak onbestaande. Ook de toon van het toneelstuk is camusiaans : "Zo zet Kinderheil tegenover de grote woorden die dit soort drama's steeds opleveren, een zachte, gevoelvolle troosteloosheid die steeds dieper inwerkt op de zaal." Dit gevoel ondergaat men bij het lezen van L'Etranger en La Peste: in dit laatste werk wordt de absurde ondergang 'individu per individu' beschreven, maar er wordt een tegengewicht gecreëerd door de gevoelvolle, vrijwillige samenwerking van enkele zeer uiteenlopende individuen.

Meursault voelt zich een vreemdeling: de anderen zijn zo zeker van hun gelijk, en menen de macht te bezitten hem ononderbroken te kunnen beoordelen, en later ook te veroordelen. Hij laat slechts zintuiglijke indrukken toe, zoals de plots invallende duisternis, en het felle licht dat daarop ontstoken wordt en dat hij als zeer storend ervaart.

Als de dienaar hem vraagt hoe oud moeder was, moet Meursault hem het antwoord schuldig blijven.

's Avonds gaat hij met zijn vriendin Marie een film van Fernandel bekijken. Zij vraagt hem waarom hij een zwarte das draagt. Hij antwoordt dat zijn moeder gestorven is, waarop Marie schrikt. Meursault is geneigd zich te verantwoorden, te zeggen dat het niet zijn schuld is.

Wat is het absurde? 26

Hij is echter slechts in staat te zeggen: "Het had niets te betekenen. In ieder geval is men altijd een beetje schuldig." Hij verantwoordt zich dus niet.

Later is zijn buurman Salamano zijn hond kwijt, en hij hoort hem huilen. "En aan het vreemde zachte geluid te horen dat door de wand drong, begreep ik dat hij huilde. Ik weet niet waarom ik toen aan moeder dacht." Dit sfeerbeeld wordt gekenmerkt door de eerder vernoemde 'gevoelvolle troosteloosheid'.

Om het mogelijke motief van de moord aan te dragen, vermeld ik het feit dat Meursault ook nog een andere buur heeft, Raymond, die van het vakantiehuisje, en dat die problemen heeft met zijn ex-minnares, wiens schoonbroer één van de Arabieren is. Meursault raakt betrokken bij de affaire omdat Raymond hem vraagt een brief te schrijven om haar te lokken en haar te straffen. Later wordt daar niet op teruggekomen. Als de Arabieren verschijnen op het buitenverblijf, doodt Meursault één van hen, en wijt zijn daad aan de zon. Hij vuurt nog eens vier bijkomende, nutteloze kogels af op het inerte lichaam.

Bij het begin van deel twee krijgt Meursault het bezoek van een advocaat die hij niet gevraagd heeft. Deze vraagt hem of hij verdriet heeft om het heengaan van zijn moeder.

"Ik hield ongetwijfeld veel van moeder, maar dat had niets te betekenen. Alle gezonde naturen hadden in meerdere of in mindere mate naar de dood verlangd van mensen van wie ze hielden. Op dat ogenblik viel de advocaat me in de rede en hij scheen zeer opgewonden. Hij liet me beloven dat niet op de terechtzitting, noch bij de rechter van instructie te vertellen. Ik verklaarde hem dat mijn aard nu eenmaal zo was, dat mijn natuurlijke behoeften mijn gevoelens in de weg stonden. De dag waarop moeder was begraven was ik zeer vermoeid en slaperig. Zodat ik mij geen rekenschap had gegeven van wat er gebeurde. Wat ik wel met zekerheid kon zeggen, is dat ik liever gezien had dat moeder niet was gestorven. Maar mijn advocaat leek niet tevreden. Hij zei me: 'Dat is niet voldoende'."

Langzamerhand verschuift dus het thema van de moord naar het gedrag van Meursault in de maatschappij, zoals in Kinderheil, (zie supra). Op een bepaald moment wordt hij door de rechter een monster genoemd, enkel door de getuigenissen, die zijn dagelijkse gedrag 'aan het licht' hebben gebracht.

Wat is het absurde? 27

Altijd blijft Meursault, net als Mersault, gevoelig voor geluiden, kleuren, geuren, zoals wanneer de bel van de ijscoman tot in de rechtszaal doordringt. Meursault blijkt ook erg gevoelig voor één van de verslaggevers, de enige die geen pen en papier gebruikt, en die hem alleen doordringend aankijkt. Het schijnt Meursault toe dat hij zichzelf aankijkt.

Wanneer hij na een verpletterend oordeel ter dood wordt veroordeeld, krijgt hij een andere cel, van waaruit hij de lucht onophoudelijk kan zien. "Ik kan trouwens zeggen dat ik in zeker opzicht geluk heb gehad, want al die tijd heb ik nooit het geluid van voetstappen gehoord. Moeder zei dikwijls dat men nooit helemaal ongelukkig is. Ik gaf haar in mijn gevangenis gelijk, wanneer de hemel kleurde en een nieuwe dag mijn cel binnen gleed."

Opmerkelijk is dat het naderende einde, 'nooit gewenst, maar altijd veracht' , in beide romans als positief ervaren wordt.

Meursault mijmert verder over zijn moeder, en begrijpt dat zij, om van de 'vlam' van het leven te proeven, aan het einde van haar leven een minnaar had. Ze had gespeeld dat ze opnieuw begon. Meursaults 'nieuwe begin' is zijn woedeuitbarsting tegenover de nimmer opgevende aalmoezenier. Daarna beseft hij dat hij gelukkig is geweest en het nog altijd is.

De slotpassage van L'Etranger verschilt van die van La Mort Heureuse: "Zo gaf ik me tegenover deze nacht vol tekens en sterren voor het eerst over aan de tedere onverschilligheid van de wereld. Om alles volmaakt te doen zijn, om me minder alleen te voelen, bleef mij nog slechts over te wensen dat er veel toeschouwers zouden zijn op de dag van mijn terechtstelling en dat ze mij met kreten van haat zouden begroeten."

Camus heeft zich altijd afgezet tegen de doodstraf; dit thema komt in beide werken aan bod. In La Mort Heureuse wordt ernaar verwezen in de afscheidsbrief van Zagreus, en in L'Etranger is Meursault zelf een terdoodveroordeelde. Dat zijn wij allemaal, 'een beetje vroeger, een beetje later', zal Caligula later zeggen, om zijn eigen misdrijven te vergoelijken.

Feit is dat Meursault de straf veeleer opgelegd krijgt vanwege zijn 'normvervagend gedrag', dan wegens het feit dat hij een moord heeft gepleegd. Dat gedrag is rebels, maar onschadelijk. Toch jaagt hij daardoor de rechtbank tegen zich in het harnas. De maatschappij kan onmogelijk begrijpen waarom Meursault zich niet verantwoordt voor een moord. De lezer die het absurde gevoel heeft ondergaan, begrijpt dat wél.

Wat is het absurde? 28

Als er geen waarden meer zijn die als leidraad kunnen dienen voor menselijk gedrag, is een brood kopen gelijk aan het begaan van een moord.

Camus verwoordt op 'theoretische' wijze deze 'onaangepaste' situatie in Le Mythe de Sisyphe, maar doet nog geen voorstel hoe zich wél te gedragen, aangezien dit gedeelte van zijn oeuvre een prolegomenon is: de 'gematigd' onaangepaste houding ontaardt eerst nog volledig in de persoon en het personage van Caligula, van wie Camus een variant van de échte tiran op de planken tot leven heeft doen komen. Dán pas komt het keerpunt, wanneer Campus in zijn roman La Peste de ontaarding van het absurde beschrijft in de vorm van een pandemie.

Wat is het absurde? 29

1.3. Toneel (escalatie van het absurde)

In Le Mythe de Sisyphe vertelt Camus over de toneelspeler: deze kan verschillende levens spelen, desnoods sterven op de planken, en moet zich telkens van zijn rol los maken.

Hij kan om het even wat spelen, ook het absurde. Camus heeft trachten aan te tonen dat het absurde ontstaat wanneer de mens in de wereld terecht komt. Dat hij zich bewust wordt van zijn situatie, is dé manier om vervolgens met het absurde om te gaan.

Wanneer vrijheid na deze ontdekking misbruikt wordt, zoals Caligula doet, is er sprake van het zich toeëigenen van alle mogelijke middelen, zonder doel voor ogen. "Het doel heiligt de middelen" wordt zo volledig gedegenereerd, en het spreekwoord is überhaupt al voor discussie vatbaar.

Caligula beseft dat alles onrechtvaardig is, nadat zijn minnares is gestorven. Dat veroorzaakt bij hem het keerpunt, waardoor hij misdaden begaat, zo maar, op willekeurige manier en louter door machtsmisbruik. Alles is toegelaten, en Caligula gedraagt zich dienovereenkomstig.

1.3.1. Caligula

Het toneelstuk Caligula bestaat uit vier bedrijven, en werd voor het eerst gespeeld in 1945.
Het vergt een zoektocht om doorheen de vele personages het verhaal te begrijpen, maar uiteindelijk verzaakt Camus alweer niet aan zijn 'methode': hij is ook op de planken trouw aan zijn thema van het absurde, hoewel het nieuwe element hier 'misbruik van vrijheid' is.

Caligula wordt wel eens de wreedste keizer van het Romeinse Rijk genoemd, en dat was hij ook: biografen maken gewag van het feit dat hij aan hersenvliesontsteking leed, en nadien aan het post-encephalitisch syndroom.

Camus heeft niet eens veel moeten veranderen aan de echte biografie: waanzin ten top in het echte leven én op de planken.

Wat is het absurde? 30

Tijdens het eerste bedrijf is Caligula verdwenen. De patriciërs vragen zich af of het te maken heeft met de dood van zijn zus Drusilla, met wie hij een affaire had. Ze discussiëren onder andere over incest en literatuur. Scipio heeft Caligula gezien, terwijl hij het lijk van Drusilla met twee vingers aanraakte. Er wordt gesuggereerd dat het moment voor een staatsgreep is aangebroken, als Caligula verschijnt, helemaal vuil en in de war.

Als hij weer bij zijn positieven is, stelt hij een lijst op van mensen die hij wil ombrengen, of onterven om zich hun bezittingen toe te eigenen; hij vindt dat niet minder immoreel is dan belastingen heffen. Caligula voelt zich volledig vrij. Toch is hij gefrustreerd dat hij de orde van de wereld niet kan veranderen of de maan bezitten.

Tijdens het tweede bedrijf heeft hij zijn plannen uitgevoerd. De patriciërs willen zich wreken. Caligula gaat echter nog verder, en laat de korenzolders sluiten, opdat de bevolking honger zou lijden. De onderdanen die de publieke huizen frequenteren krijgen een decoratie; zij die eraan verzaken worden geëxecuteerd.

Sommige patriciërs zijn ervan overtuigd dat Caligula hen zal vergiftigen; daarom drinken zij tegengif. Als Caligula hen betrapt, vermoordt hij hen. Maar hij is volledig paranoïde geworden, en vergist zich als Mereia gewoon maar een drankje tegen astma drinkt. Scipio heeft een gedicht geschreven over de natuur, wat Caligula ontroert.

Tijdens het derde bedrijf heeft Caligula zich verkleed als Venus; hij vindt dat men zich slechts kan meten met de goden als je even wreedaardig bent. Cherea vindt dat het niet mogelijk is om gelukkig te zijn als het absurde tot het uiterste wordt door gedreven.

Tijdens het laatste bedrijf komt tot uiting dat Scipio begrip kan opbrengen voor Caligula: door hun liefde voor poëzie en natuur, brandt dezelfde vlam in hun harten. Caligula organiseert een poëziewedstrijd over de dood. Hij blijkt dan al zeer ziek te zijn en bloed over te geven. Caligula weet dat hij vermoord zal worden door de domme mensen; domheid wordt gevaarlijk als het bedreigd wordt. Zijn minnares Caesonia is hem dierbaar; toch veracht hij het om samen met haar oud te worden. Daarom wurgt hij haar.

Als hij zijn moordenaars hoort naderen, roept hij tegen zijn spiegelbeeld:"Voor de geschiedenis! Voor de geschiedenis !" De spiegel barst in stukjes, en zijn dolle lach verandert in gehik. Een laatste hik en Caligula roept lachend: "Ik ben nog in leven!"

Wat is het absurde? 31

Deze summiere weergave van het toneelstuk zou moeten volstaan om de escalatie van het absurde weer te geven. De enkeling ontwricht de toestand dermate, dat Camus later tracht een mildere versie te schrijven met Le Malentendu. Maar omdat het in dit toneelstuk over gewone stervelingen gaat, komt zijn boodschap mogelijk nog bedreigender over.

Camus geeft tevens een voorbeeld van zijn befaamde 'inclusie', die werkelijk zeer geraffineerd is: in L'Etranger vindt Meursault tussen matras en brits een krantenartikel, dat een samenvatting is van Le Malentendu. Maar dat weet de lezer pas nadat hij dit toneelstuk heeft gelezen, én na herlezing van L'Etranger.

1.3.2. Le Malentendu

"Uit sympathie voor de herneming van het personage van Caligula en van de mythische structuur in Le Malentendu, doet Sartre de volgende uitspraak : 'Deze personages zijn mythisch, in die zin dat het misverstand dat hen scheidt, kan dienen als verpersoonlijking voor álle misverstanden die de mens van zichzelf scheidt, van de wereld en van de andere mensen'."

Een uitgesproken misverstand doet zich in Caligula voor wanneer Caligula Mereia vermoordt omdat hij hem ten onrechte verdenkt van het innemen van tegengif. Hij vergoelijkt dit door te stellen dat de dood er toch vroeg of laat van komt. In Le Malentendu weet de moeder niet dat zij haar eigen zoon om het leven brengt.

Le Malentendu is een merkwaardig toneelstuk. Moeder en dochter Martha baten een pension uit. Ze hebben al gasten vermoord uit hebzucht. Dan biedt Jan zich aan als pensiongast. Hij heeft zijn moeder en zus lange tijd geleden verlaten. Hij wil het huis waar hij geboren is, opnieuw bezoeken. Voordien heeft hij nog een langdurige discussie met zijn vrouw Maria. Zij kan het niet verkroppen dat hij haar voor het eerst in hun vijfjarige huwelijk wil verlaten, al is het tijdelijk. Maar Jan houdt voet bij stuk.

Wat is het absurde? 32

Wanneer hij zich inschrijft, geeft hij een andere naam op. Hij vraagt aan Martha of zij en haar moeder nooit eenzaam zijn. Zij antwoordt dat hij geen zaken heeft met hun gemoedstoestand. Zij blijkt een meedogenloos karakter te hebben. Maar Jan behoudt aldoor zijn zachtaardige toon, en blijft uiterst hoffelijk. Het lijkt alsof de meedogenloosheid van Martha het te verduren krijgt vanwege de zachtaardigheid van Jan.
Maar Martha houdt voet bij stuk, hoewel haar moeder begint te twijfelen of ze Jan wel zouden ombrengen. Martha brengt Jan thee met een slaapmiddel. Hij merkt op dat hij er niet om gevraagd heeft. Als hij in slaap gevallen is, gooien ze hem in zee, waarna hij gevonden zal worden, 'tegen de afsluitingen geplakt'. Ze overtuigen zich ervan dat zijn lot benijdenswaardig is: zijn slaap vol dromen gaat gewoon over in een slaap zonder dromen. Na de moord komt de oude huisbewaarder het paspoort van Jan brengen, dat achter de zetel is gevallen. De moeder kan niet leven met het besef dat ze haar eigen zoon heeft vermoord. Ze keert zich tegen Martha. Terwijl Martha zichzelf en haar lot beklaagt, klopt de vrouw van Jan aan. Martha zegt dat Jan plotseling vertrokken is. Maria zegt dat hij Martha's broer is. Dan vertelt Martha de waarheid over de moord, op een meedogenloze manier, voorzien van alle details. Zij begrijpt Maria's verzuchtingen niet.

Maria zegt dat ze een persoon met goede bedoelingen hebben omgebracht. Martha antwoordt koelbloedig dat zijn moeder nu reeds bij hem is. Martha zegt dat ze zich ook van het leven zal beroven, liever dan haar moeders hervonden zachtaardigheid over te nemen. Ze vindt dat haar moeder haar heeft afgewezen, zodat ze haar twee keer heeft moeten verliezen.

Maria zegt dat Jan hun een fortuin had willen geven, maar als dank hebben ze hem vermoord. Daarna wordt Martha plotseling wanhopig. Ze roept uit dat misdadigheid eenzaamheid betekent, zelfs al bedrijven duizenden mensen een moord. Ze vindt het rechtvaardig dat ze alleen sterft, en raadt Maria aan hetzelfde te doen. De wanhoop van één persoon is niets in vergelijking met het onrecht dat heel de mensheid te beurt valt. Ze raadt Maria aan tot God te bidden dat hij haar gelijk maakt aan een steen. Maria laat zich op haar knieën vallen en smeekt God om erbarmen. De oude huisbewaarder komt binnen en vraagt of hij geroepen werd. Maria vraagt om haar te helpen. Hij antwoordt : "Nee."

Wat is het absurde? 33

De twee voorgaande toneelstukken zijn gebundeld. Caligula moordt op grote schaal, Martha en haar moeder op een meer bescheiden wijze. Caligula wil de maan bezitten, en Martha en haar moeder willen een beter, mediterraan leven, waar ook Mersault en Meursault van houden. Ze hebben er geld voor nodig. Zowel Caligula als Martha weten zich geen blijf met menselijke zachtaardigheid.

Zowel in Camus' romans als in zijn toneelstukken lijken de individuen reeds gevangen te zitten, alvorens ze een misdaad plegen, en dat is wegens hun gebrek aan menselijke warmte. Dat verandert in La Peste.

Een eveneens steeds weerkerend thema is geld. Caligula heeft er geen gebrek aan, en eigent het zich op onrechtmatige wijze toe. Mersault en Martha zien zich gedwongen er ook voor te moorden. Hoe verantwoordt Camus een authentieke, schadeloze handelwijze, die het best kan ontstaan in armoede, als men voortdurend nood heeft aan geld?

Belangrijk is het volgende : "Camus is niet altijd geslaagd in zijn opzet. Een stuk als Le Malentendu raakt niet voorbij de helling. In Caligula wil de auteur té veel tonen, en verpest hij alles door te veel door de ogen van de toeschouwer te kijken. Ook het tweede gedeelte van L'Etranger wordt gekenmerkt door een betreurenswaardige stijlbreuk. Maar dat neemt niet weg dat zijn oeuvre een hoge literaire waarde heeft. Caligula en Le Malentendu bevatten enkele perfecte scènes. L'Etranger is één van de opmerkelijkste romans die ooit geschreven zijn. Men kan, indien gewenst, Camus klasseren bij de auteurs die te intelligent zijn. Men kan het betreuren dat zijn toneelstukken daadwerkelijk gespeeld werden. Maar men kan niet ontkennen dat het erg moedig is om de sprong naar het theater te wagen, in plaats van 'alleen' bij de denkers te behoren."

Opmerkelijk dat Camus' meest negatieve moment werkelijk negatief wordt onthaald!

De anarchist Bakoenin zei ooit: "De destructieve passie is een creatieve passie, de strijd tegen de schepping zal meedogenloos zijn en immoreel". Dat is ook voor Caligula het

Wat is het absurde? 34

perfecte Leitmotiv.

In Le Malentendu is er, behalve het absurde of de zelfmoord, een derde optie, en dat is die van Maria. "Haar houding is niet, zoals Nietzsche zei, gekenmerkt door lafheid. Het 'neen' is categorisch. Ze blijft, alleen, belast en overwerkt tegenover de vijandige wereld en onder de stomme hemel. Ze weet dat de wereld onrechtvaardig is, maar toch onze natuurlijke omgeving is. Ze lijdt, ze wordt verpletterd door de wereld, maar ze verraadt de mensheid niet.
Bij Maria is er dus de aanzet tot de best mogelijke morele houding, een tweede naïviteit die ontstaat als de mens zich kan los maken van een te uitgesproken negatieve houding.

Dan kunnen het absurde en de onrechtvaardigheid op de best mogelijke wijze bestreden worden, en uitmonden in een liefdevolle revolte, die ik zal beschrijven in het volgende gedeelte. Maar eerst bespreek ik een houding die eveneens haalbaar is, het schrijven van een roman, wat Camus al heeft aangegeven in het eerste gedeelte.

In dit stadium kan er niets geconcludeerd worden, voor zo ver dit ooit mogelijk zou zijn.

Deel II : Houdingen ten opzichte van het absurde 35

2.1. Een artistieke houding: het schrijven van een roman

In de werken, beschreven in het eerste deel , wordt het individu geconfronteerd met de absurditeit van het bestaan: een bittere gewaarwording die gedragsvoorschriften overbodig en ongeldig maakt, en waardoor de grens tussen goed en kwaad vervaagt. Camus toont via de allegorische roman L'Etranger aan dat het plegen van een moord niet meer of minder verwerpelijk is dan een zwempartij in zee.
Toch heeft de mens de behoefte om deze gewaarwording te overstijgen, in het belang van zijn zelfbehoud, dat op zich weer relatief is omdat ieder van ons de dood in de ogen staart. De mens zoekt een manier om de verloren zingeving in te vullen, nadat hij beseft heeft dat de ontstane 'vrijheid' maar al te vaak uitloopt op misbruik van vrijheid.

Maar zelfs de bizarre tiran Caligula had tussen alle slachtpartijen door nog een plekje vrij voor kunst. Camus betoogt dan ook met klem dat de chaotische veelheid van de realiteit begrenzing vereist opdat de mens er niet aan ten onder zou gaan. Hij noemt deze grens in Le Mythe de Sisyphe 'correctie'. Niet voor niets is het eerste waarmee een kunstenaar zijn werk begint een kader. Zo ook voor de romankunstenaar: eenheid en begrenzing zijn welhaast onvindbaar in deze wereld, daarom verschaft hij zichzelf een grens via het verwoorden van de gebeurtenissen die zich aandienen, en kan hij ze in die zin 'corrigeren' wanneer hij aangeeft: dit verhaal is een afgerond geheel, weliswaar vaak onmogelijk in de 'echte' wereld, maar daardoor net 'inleefbaar' en geruststellend.

In L'Homme Révolté zet Camus uiteen waarom de 'realistische' en de 'fictieve' roman volgens hem niet bestaan. Realisme zou duiden op een oneindig aantal gebeurtenissen: iemand komt binnen in een kamer, neemt een stoel, gaat zitten, begint te praten, drinkt een kop thee,.... Er zou met andere woorden nooit een einde aan komen. Een roman moet echter ooit stoppen. Camus wijdt uit over Madame de La Fayette: "Zonder enige twijfel heeft ze op zijn minst de hartverscheurende momenten van die weergaloze liefde gekend. Maar die heeft geen eindpunt gehad, ze heeft haar gevoelens overleefd en verlengd terwijl ze die niet meer ervoer, en ten slotte zou niemand, ook zijzelf niet, er het ontwerp van hebben gekend als ze er niet de sobere curve van een taal zonder onvolkomenheden aan had gegeven".

Een artistieke houding 36

Camus vernoemt eveneens Les Pléiades van Gobineau, waarin men het verhaal kan lezen van de droevige liefde tussen Sophie Tronska en Casimir. Deze laatste sterft van verdriet, eenzaam in Vilna. Als Gobineau zelf naar Vilna was gegaan, zou hij er zich verveeld hebben. In de roman kan de verdrietige toestand doorgaan tot de dood: een lotsbestemming op maat. Toch vindt Camus dat, zelfs al zou de roman alleen maar heimwee, wanhoop en onvoltooidheid uitdrukken, hij nog steeds vorm en redding zou scheppen. Als men de wanhoop benoemt, overwint men deze. Daarom is wanhoopsliteratuur een contradictio in terminis. De roman wedijvert als het ware met de schepping, een voorlopige overwinning op de dood. De mens geeft zich zelf een geruststellende grens die hij in zijn bestaan niet kan vinden.

Het wordt nu stilaan duidelijk waarom Camus de roman boven het filosofische werk verkiest: de roman biedt meer mogelijkheden om het absurde te portretteren. Zo stelt Proust in Le temps retrouvé een reeks herinneringen centraal, zonder evenwel de wereld af te wijzen: hij verenigt de verloren herinnering en het gevoel van het moment, maar dan in een hogere eenheid.

Camus maakt van de gelegenheid gebruik om de lezer tevens keer op keer deelachtig te maken aan zijn genuanceerde visie op een 'wereld zonder god' : "Er is wel gezegd dat Prousts wereld een wereld zonder god was. Als dat waar is, is dat niet omdat er nooit over God wordt gesproken, maar omdat die wereld de ambitie heeft een gesloten volmaaktheid te vormen en aan de eeuwigheid het gezicht van de mens te geven." Het is vermoedelijk hierdoor dat hij op appreciatie kan rekenen vanwege sommige christelijke denkers.

Anticiperend op de bespreking van La Peste, kan deze uiteenzetting reeds gedeeltelijk een houding aangeven die de mens ervan weerhoudt zich van het leven te beroven. Schrijven is meestal een eenzame bezigheid: toch vernoemt Camus deze zowel in zijn eerste cyclus werken, waarin de individuele confrontatie met het absurde centraal staat, als in de tweede, op solidariteit en collectiviteit gerichte cyclus.

Zo heeft La Peste een tweevoudig therapeutisch gehalte: het eerste is te vinden in de act van het schrijven zelf; het tweede in de allegorische verwoording van de gruwelijke ervaringen van de tweede wereldoorlog. Daardoor wordt het concrete, en dus ook het absurde (een tiran of een pandemie) nooit uit het oog verloren. Literatuur valt voor Camus dan ook nooit samen met 'fictie'.

Een artistieke houding 37

Totale fictie is volgens hem immers onmogelijk: het is noodzakelijk dat er érgens een aanknopingspunt vanuit de realiteit in het betoog van de (roman)kunstenaar te vinden is, anders is het verhaal onbegrijpelijk. Chaos bestaat werkelijk, daarom is fictie niet geschikt als absurde kunstvorm. Maar chaos, of de realiteit, vereist wel 'correctie' of begrenzing, en daartoe kan een artistieke houding bijdragen. Zij kan zelfs helpen zich in de chaos staande te houden.

"In zijn Siberisch dagboek vertelt Edwin Erich Dwinger over een Duitse luitenant die tijdens zijn jarenlange gevangenschap in een kamp waar kou en honger heersten met houten toetsen een stille piano had gebouwd. Daar, in de opeenhoping van ellende, te midden van een in lompen gehulde massa, componeerde hij een vreemdsoortige muziek die alleen hij kon horen. Op die manier kunnen, ook als we in de hel worden geworpen, mysterieuze melodieën en wrede beelden van vervlogen schoonheid ons nog altijd, te midden van misdaad en waanzin, de echo laten horen van de harmonieuze opstand die door de eeuwen heen van de menselijke grootsheid getuigt."

Camus wil door de vermelding van dit citaat bewijzen dat geen enkele kunst de werkelijkheid volledig kan afwijzen. De 'correctie' die hij op het oog heeft, brengt de kunstenaar aan via een herschikking van aan de werkelijkheid ontleende elementen. Doorgaans wordt deze correctie 'stijl' genoemd, waardoor de wereld eenheid en grenzen verkrijgt. "Dichters", zegt Shelley, "zijn de niet-erkende wetgevers van de wereld". Zuivere fictie kan niet overgedragen worden op de ander, het zou een lege boodschap zijn. Wanneer de werkelijkheid wordt afgeleverd in ruwe staat zonder stilering, wordt het concrete onbewerkt aangeboden. Maar wanneer de stilering overdreven wordt is het louter heimwee: de eenheid heeft dan niets met het concrete te maken.

Camus vermeldt zeer concreet, in voetnoot, hoe de kunstenaar de correctie bewerkstelligt: "De correctie verschilt per onderwerp, terwijl het eigen taalgebruik van de auteur (zijn toon) de gemene deler blijft die de stijlverschillen duidelijk zichtbaar maakt."

Toegepast op La Peste, wordt er een correctie doorgevoerd op het onderwerp 'irrationele terreur': deze wordt immers voorgesteld als een pandemie. Het taalgebruik of de toon van Camus is zoals vanouds sober, maar speelt in op het gevoel van de lezer.

Hierbij zijn we haast ongemerkt aanbeland bij de morele houdingen met behulp waarvan

de mens zich te midden van het absurde kan staande houden.

2.2. Morele houdingen: solidariteit en liefde 38

2.2.1. Solidariteit: La Peste

In de werken beschreven in deel I worden individuen geconfronteerd met de absurditeit van de wereld. Zij reageren na deze bittere gewaarwording allen op dezelfde wijze: als gedragsvoorschriften niet meer van tel zijn, als alle zingeving verdwenen is, bestaat er geen goed en kwaad meer. Een moord plegen verschilt dan niet meer van een andere daad. De zo ontstane onverschilligheid is een gevolg van de gewaarwording van de eindigheid van het (eigen) leven. 'Deze moeilijke onverschilligheid' kan op haar beurt overstegen worden door alle onzekerheden te weren, wat noodzakelijk is om zich staande te houden. Het 'plaatsen' van de realiteit is bij benadering mogelijk via een artistieke houding: het schrijven van literatuur. Als het absurde echter ontaardt in een pandemie, is de romanschrijver niet langer in staat deze een halt toe te roepen. Op het eerste gezicht heeft de mens geen enkel verweer tegen zulk een drastische aanval van het absurde.

Maar kijk: Camus zet in La Peste toch een stap verder. Hij roept er een houding op die, weliswaar op beperkte wijze, toch nog tegenwicht biedt: solidariteit.

Een beschrijving van de stad Oran gaat vooraf aan het eigenlijke verhaal: een troosteloze, doorsnee stad van tweehonderdduizend inwoners. Ze is omringd door prachtige heuvels en een mooie baai, waartegen ze is gelegen met de achterkant. Het mooie uitzicht gaat dus aan haar voorbij.

Op 16 april ontdekt de conciërge van dokter Rieux, mijnheer Michel, een dode rat. Rieux zelf ziet er algauw ook één: de rat slaakt een gilletje, draait zich om haar as, en valt bloedend neer. Rieux ontmoet rechter Othon met zijn zoontje. Othon is ongerust.

Er komt een journalist aan in Oran, Rambert, die aan Rieux vraagt of hij de waarheid mag vertellen. Menige nachtelijke wandelaar wordt een elastische massa van een vers kadaver onder zijn voet gewaar. Het agentschap Ransdoc verschaft de informatie dat er op 25 april 6231 ratten verbrand zijn.

De lezer maakt ook kennis met Cottard, die zich heeft proberen te verhangen.

Joseph Grand, een bediende, kan moeilijk uit zijn woorden komen, en tracht een boek te schrijven. Hij geraakt echter niet verder dan de eerste zin, die hij telkens verandert.

Michel, de conciërge, wordt als eerste getroffen door de pest.

Tarrou woont sinds het begin van het verhaal in de stad ; niemand weet waar hij vandaan komt, noch waarom hij in Oran is.

Solidariteit: La Peste 39

De lezer leert verder ook de jezuïet Paneloux kennen, en een collega van Rieux, Castel, die een serum tegen de pest ontwikkelt.

Het duurt lang voor men de ziekte, die met oorlog wordt vergeleken , bij naam durft te noemen. Rieux ontdekt dat één van de symptomen is dat de pols draadvormig wordt, en dat de dood intreedt naar aanleiding van een ogenschijnlijk onbelangrijke beweging..

Als hij aan Castel vraagt hoe het met het serum is gesteld, antwoordt deze dat de bacteriën zich bizar gedragen.

Wanneer hij op bezoek gaat bij Cottard, ligt er een politieroman op tafel.

Rieux vraagt waarover het gaat. Iemand wordt op een ochtend gearresteerd, zonder dat hij zich bewust is van enige schuld. Cottard vraagt of dat rechtvaardig is.

Nooit eerder had Rieux zijn stiel zo zwaar gevonden. Zijn patiënten strijden een strijd waaraan hij nog niet gewend is. De ziekte wordt ook overgedragen via vlooien.

Wanneer de lente aanbreekt, moet de stad gesloten worden. Vanaf dan is de pest een zaak van iedereen. Daardoor wordt plotseling het contact met de mensen buiten de stad verbroken. Daar zijn de burgers niet op voorbereid, 'omdat ze weggezonken zijn in het stompzinnige menselijke vertrouwen'. Dat verplicht hen te handelen alsof ze geen individuele gevoelens hebben. Ze kunnen enkel nog communiceren via telegrammen, die nietszeggende boodschappen verkondigen.

Rambert wil naar zijn geliefde buiten de stad en hij vraagt daarom een certificaat aan Rieux, dat hij niet besmet is met de pest. Rieux kan hem dat niet geven. Rambert zegt dat Rieux 'in abstracto' spreekt, enkel de taal van de rede gebruikt. Rambert kan zijn gevoelens niet uitschakelen, en daarover hebben Rieux en hij vaak discussies. Dokter Rieux kan niet anders dan bij zijn standpunt blijven, omdat hij het is die aldoor geconfronteerd wordt met dezelfde situatie: vaststelling van de pest, bellen van een ambulance om de zieke in quarantaine te plaatsen, de wanhoop van familieleden, waardoor de politie er soms moet bijgehaald worden…Rieux is zich bewust van een moeilijke onverschilligheid.

In de kerk worden gemeenschappelijke gebedsmomenten georganiseerd, waarbij verwezen wordt naar Saint Roch, de heilige die ten onder ging aan de pest. Paneloux zegt in zijn preek dat de tijd is aangebroken om na te denken. De rechtvaardigen hebben

Solidariteit: La Peste 40

niets te vrezen, maar de slechten wel. Hij vergelijkt de pest met een slechte engel, die het kaf van het koren scheidt. Vandaag is de waarheid een bevel.

Hij hoopt dat de burgers het enige woord tot de hemel richten dat christelijk is, en dat is dat van de liefde. God zal de rest doen.

Het wordt warmer, en de pest wordt intenser: men hoort het gekerm door heel de stad.

Rieux vraagt aan Tarrou of hij als vrijwilliger met hem wil werken. Rieux is zeker van de weg van de waarheid als hij vecht tegen de schepping zoals ze is.

Omdat Rambert er niet in slaagt buiten de stad bij zijn geliefde te geraken, stemt hij ermee in om ook als vrijwilliger te helpen. Hij laat op deze manier zijn romantische idealen varen. Rieux heeft deze idealen ervoor nooit verworpen, hij heeft alleen met zachte overredingskracht met hem gesproken over de enige haalbare houding in deze situatie: solidariteit.

Tot dan heeft de pest enkel de buitenwijken bereikt; vanaf nu worden ook de meer 'gegoede' klassen erdoor getroffen. Heel de economie gaat eraan ten onder, en er zijn veel werklozen.

Tijdens de laatste dagen van oktober wordt het serum van Castel uitgeprobeerd. Tegelijk wordt het kind van onderzoeksrechter Othon ziek, en dat is de meest aangrijpende passage uit het hele boek. Het kind heeft nochtans het serum van Castel toegediend gekregen, maar dat lijkt zijn doodsstrijd alleen maar langer te maken.

Rieux zegt nog tegen Paneloux dat hij de dood en het lijden haat, en dat ze er niet onderuit kunnen om het lijden samen te bestrijden.

Voor de tweede preek van Paneloux, die nu zelf een kind heeft zien sterven, is er heel wat minder volk. Zijn toon is zachter, en hij zegt niet langer 'jullie', maar 'wij'. Hij zegt ook dat er dingen zijn die uitgelegd kunnen worden vanuit het goddelijke perspectief, en dingen die niet uitgelegd kunnen worden. Goed en kwaad bestaan zeker, maar in het binnenste van het kwaad begint het probleem. Er is het kwaad dat noodzakelijk is, bijvoorbeeld een seriemoordenaar in de hel, maar ook het ogenschijnlijk nutteloze kwaad, zoals de dood van een kind. Het moment is aangebroken om alles te geloven, of alles af te wijzen. En wie zou alles durven afwijzen?

Solidariteit: La Peste 41

Ook Paneloux bezwijkt aan de pest. Wanneer het tij lijkt te keren, wordt Tarrou eveneens besmet, terwijl er vreugdekreten in de straten weerklinken. Rieux maakt een lange wandeling, en denkt dat er één ding is dat men kan wensen, en soms ook kan bekomen, en dat is menselijke zachtaardigheid.

Over de ziekte zelf maakt hij zich geen illusies: de bacterie die de pest veroorzaakt houdt zich lange tijd koest, maar zal, desnoods in een andere gedaante, herrijzen.

Voor wat betreft commentaar op La Peste, baseer ik mij vooral op L'Homme Révolté, daar dit boek de filosofische 'vertaling' ervan is, net zoals L'Etranger hand in hand gaat met Le Mythe de Sisyphe. Ik zoom vooral in op die 'andere gedaante': het nazisme, irrationele terreur die Camus heeft getekend voor het leven. Het heeft hem doen nadenken over de aard van gewelddadige revoluties die zich hebben voorgedaan in de geschiedenis. Terreur die niet via het verstand te verklaren is, en tóch aanvaard wordt, is in zeker opzicht te vergelijken met de eerder geziene 'sprong' die filosofen maken als er zich dingen voordoen waar het verstand niet bij kan, wat blijkt uit het volgende citaat: "Ongetwijfeld hebben Mussolini en Hitler geprobeerd een rijk te stichten, en de nationaalsocialistische ideologen hebben ondubbelzinnig aan een wereldrijk gedacht. Hun verschil met de klassieke revolutionaire beweging is dat ze in de nihilistische nalatenschap ervoor hebben gekozen het irrationele te verheerlijken, en alleen dat, in plaats van de rede te vergoddelijken [mijn cursivering]. Tegelijkertijd zagen ze af van het universele. Dat neemt niet weg dat Mussolini zich op Hegel beriep, en Hitler op Nietzsche; zij illustreren in de geschiedenis een paar van de profetieën van de Duitse ideologie. In die hoedanigheid horen ze bij de geschiedenis van de opstand en het nihilisme. Als eersten hebben zij een Staat gebouwd op de idee dat niets betekenis had en dat de geschiedenis niet meer was dan een toeval van geweld."

De irrationele terreur kan als volgt opgesplitst en verduidelijkt worden: ten eerste is er het irrationele aspect: op 'berekende' wijze wordt een ideologie uitgekozen die men naar eigen hand kan zetten, en waarbij ongetwijfeld enig denkwerk aan te pas komt. 'Zich beroepen op' veronderstelt dat men op de hoogte is van het aangedragen ideeëngoed, en geslepen genoeg is om bijvoorbeeld de 'Übermensch' (ten onrechte) als het Arische ras te beschouwen. Het irrationele wordt zo ogenschijnlijk 'rationeel' verpakt. Het tweede aspect, het terreurgegeven, is dat het geviseerde ras zelf niet verantwoordelijk is voor het eigen bestaan, zoals dat voor niemand van ons het geval is, en in dat opzicht is

Solidariteit: La Peste 42

er een parallel met een pandemie: de machteloosheid overgeleverd te zijn aan een irrationele kracht die in het rond maait.

"Tijdens het Neurenberg-proces heeft Frank, de ontwerper van de nazi-wetgeving, de nadruk gelegd op de 'haat tegen de vorm' waardoor Hitler werd gedreven. Het is waar dat die man louter kracht in beweging was, gecorrigeerd en doeltreffender gemaakt door de berekeningen van list en meedogenloze tactische scherpzinnigheid. Zelfs zijn middelmatige en alledaagse fysieke voorkomen was geen beperking voor hem, het deed hem opgaan in de massa. [...] Een blinde kracht die op zijn einde afstevende."

Slachtoffer van de 'blinde, vernietigende kracht' waren zeven miljoen joden, zeven miljoen Europeanen en tien miljoen oorlogsslachtoffers.

Opmerkelijke verwijzing is de 'haat tegen de vorm'; Camus beschrijft de vorm als een beslissend element in de revolte tegen het absurde, via de roman.

De pest is ook een blinde kracht, het irrationele dat aanvankelijk gerationaliseerd wordt via Paneloux: wat ons slecht lijkt, moet aanvaard worden als goed, een vergissing als een waarheid, en onrechtvaardigheid als rechtvaardigheid. Het is de totale instemming, die tegenstrijdigheden laat vervagen en het absurde doet verdwijnen. De religie van Paneloux nodigt uit tot de filosofische zelfmoord, die overgaat in de biologische zelfmoord. Maar het gaat wel zeker, zoals in de negatie, over nihilisme, omdat, als men het valse als het ware beschouwt, het slechte als het goede, er goed noch kwaad bestaat. Om het onbegrijpelijke te begrijpen, kan het 'begrip' van deze tegenstrijdigheden slechts onbegrijpelijk zijn: 'Ik geloof omdat het absurd is. De laatste optie is onaanvaardbaar, daarom bestaat het grote dialectische proces van La Peste, in vergelijking met de vorige werken van Camus, in de
ontdekking van de solidariteit.

Solidariteit betekent dat dokter Rieux in La Peste vermeldt dat het Heil van de mens een te groot woord is en dat hij niet zo ver gaat. De gezondheid komt eerst. Dat wordt bevestigd door Dietrich Bonhoeffer (die opgeknoopt werd door de nazi's) in Résistance et soumission: "Nooit heeft Jezus de gezondheid en kracht in vraag gesteld".

Hiermee wil ik aanduiden dat de 'alluderende, elliptische of problematische' aanpak van Camus toch door mensen van uiteenlopende 'strekking' begrepen of geduid werd.

Solidariteit: La Peste 43

Om te besluiten laat ik Arnaud Corbic, zelf franciscaan en doctor in de filosofie aan de Sorbonne, aan het woord: "Zoals Nietzsche en Camus in de filosofie, zo heeft Bonhoeffer, in de theologie oog voor de geworteldheid in het hier en nu en maakt hij zich geen illusies over het ideële. Wanneer hij opgesloten is, mijmert Bonhoeffer in zijn cel: 'En nochtans, ziet U, zou ik nog één keer de zon willen voelen zodat ik gewaar word dat ik een mens van vlees en bloed ben. Ik zou door haar uitgeput willen worden, veeleer dan door boeken en gedachten. Warme landen, van de meditteraanse tot Indië en Centraal Amerika, zijn ontworpen door het creatieve genie!'."

Hoe aandoenlijk voorzichtig formuleert Camus zijn doelstelling, maar toch zo alomvattend: zijn schrijven zou in zijn ogen moeten samenvallen met hemzelf, en daarvoor verwijst hij naar zijn allereerste werk en wat hij voor ogen heeft met zijn liefdevolle benadering.

Liefde: Le Premier Homme

44

2.2.2. Liefde: Le Premier Homme

a)Liefde

Aangezien 'Liefde' de cyclus is, waarvan Camus enkel een 'vermoeden' had, zal ik mij hierover beroepen op secundaire literatuur, op Camus' belangrijk voorwoord dat hij toegevoegd heeft ter gelegenheid van de herdruk van zijn eerste essay L'Envers et L'Endroit, op een analyse van H.R. Schlette over Camus' interpretatie van Nemesis en op Camus' eerste deel van deze cyclus, Le Premier Homme. (zie voetnoot 73)

In het voorwoord dat Camus heeft toegevoegd bij L'Envers et L'Endroit, twee jaar voor zijn overlijden, en één jaar na het ontvangen van de nobelprijs zegt hij dat er meer liefde in deze onhandige bladzijden zit dan al het werk dat erop gevolgd is. De invloed van de armoede, die voor hem toch licht uitstraalde, heeft hem behoed voor twee bedreigingen die de artiest kunnen treffen: ressentiment (vermomde haat) en voldoening. Hij is eraan ontsnapt dank zij zijn naasten. Camus beweert dus, nadat hij de nobelprijs voor literatuur toegekend kreeg, dat zijn oeuvre nog niet eens begonnen is… Maar inderdaad, twee of drie beelden volstaan om hetgeen hij bedoelt weer te geven. Schetsmatig zijn dat het absurde, de revolte en de liefde.

Opvallend is dat Camus weer een mythe inbouwt in zijn cyclus, De mythe van Nemesis, de godin van de wraak. Hij wil zich nu echter van een andere methode bedienen, die van de oprechtheid. De stijl die hij nastreeft zou vergelijkbaar zijn met de aforismen van Nietzsche.

Van belang is het feit dat Nemesis voor hem maat schept, wat om verduidelijking vraagt. Nemesis straft hen die de maat overschrijden. Dit fundament bevat een vooronderstelling waarop heel het denken van Camus gebaseerd is, namelijk het toegeven aan het leven en de levenslust. Als men deze vooronderstelling in vraag stelt, zoals gebeurt in de platoonse en christelijke relativering ervan, in de negatie van de wereld door de antieke gnosis, in het oosterse 'acosmisme' via negaties door bijvoorbeeld

Liefde 45

Mainländer, Cioran en Horstmann, evolueert men in de tegenovergestelde richting van Camus. Camus vergelijkt Parijs met de platoonse grot. Wanneer men deze verlaat, geeft men toe aan het leven, waarna echter niet overgegaan mag worden tot buitensporigheden.

De overschrijding van de maat kan voor Camus op twee manieren getemperd worden:
er is een geconcentreerde stilte op de wereld vereist, zelfs al wordt er geen enkele boodschap verkondigd. Deze concentratie kan zich het beste voltrekken in armoedige omstandigheden. Armoede is geen schande, zoals verder in Le Premier Homme zal verduidelijkt worden. Ze veronderstelt zelfs een zekere rijkdom, waardoor de verbintenis van de mens met de aarde beter voelbaar wordt. De arme voelt beter aan dat de schepping niets kost. Er is in dit verband een parallel met Franciscus Van Assisi, die een hymne schiep, gericht aan de natuur. Deze is voor hem de "le frère-soleil", terwijl de natuur voor Camus meer een moeder (aarde) is. Wanneer de zon ter sprake komt, is er voor beiden een dualiteit aan verbonden: de zon kan leven veroorzaken, maar kan ook dodelijk zijn.
La Rochefoucauld schrijft daarover in zijn Maximes : "Noch de zon, noch de dood kan men fixeren".

In het klooster van Sint Franciscus in Fiesola, ontwaart Camus dat de waarheid van de franciscaner monniken, die leven in schoonheid en ascese, eveneens zijn waarheid is.

Het doet er dus niet toe of deze christelijk geïnspireerd is of niet. Charles Moeller spreekt zelfs over een 'franciscanisme voor leken, zonder god' bij de jonge Camus.

"Wat kan een mens zich beter wensen dan armoede? Ik heb niet gezegd: miserie, of werk zonder toekomst van het moderne proletariaat".

Wat hij hier precies mee bedoelt, beschrijft hij in Le Premier Homme: hoe zijn jeugd een illustratie is van zijn werk, of omgekeerd, en hoe hij minutieus aantoont dat hij er zijn stijl van herneming en inclusie aan ontleend heeft. Alweer moet men vast stellen hoe zeer het verdere verloop van het leven geworteld is in de jeugd. Camus beschrijft bijvoorbeeld gedetailleerd hoe zijn afkeer voor geweld ontstaan is. Zijn jeugdjaren waren weliswaar armoedig, maar nooit miserabel.

De armoede is ook niet te vergelijken met de lelijkheid die uitgaat van bepaalde wijken

Liefde 45 in steden. De industriële civilisatie maakt de mooie natuur kapot en creëert artificiële noden. Zo lijkt armoede ondraaglijk. Als de mens dan geconfronteerd wordt met dit monotone decor, ontstaat de absurde crisis. De remedie ertegen is nochtans de armoede, die zo een categorie van de 'ethos' wordt: Camus' familieleden, die niet konden lezen of schrijven, verschaften hem zijn meest waardevolle lessen, door hun stilte, gereserveerdheid en hun natuurlijke en sobere trots. Het is van hieruit dat de medemenselijkheid geboren wordt, zoals Camus in La Peste vertelt: de armsten riskeren zelfs hun leven om de pestlijders te helpen.

Weer komt Franciscus van Assisi in beeld, die in zijn testament beschreef hoe hij de lepralijders verzorgde, wat hem een zachtheid van gemoed en lichaam verschafte.

Toen Camus in 1957 de Nobelprijs ontving, zei hij dat een auteur zich ten dienste moet stellen van de mens. Het is op die manier dat Le Premier Homme opgevat dient te worden: vanuit een humanistisch perspectief is het het boek van de 'naasten', dat van de ontmoetingen. Het gaat erom deze arme familie aan de toekomst van de armen te doen ontsnappen: uit de geschiedenis verdwijnen zonder sporen na te laten. De sprakelozen. Camus bedoelt dat hij er wél aandacht aan wil besteden, in tegenstelling tot hun gebruikelijke lot. Jacques Cormery (pseudoniem van de jonge Camus in Le Premier Homme) is een soort profetische Franciscus van Assisi, wanneer hij verkondigt dat de

aarde, die niemand toebehoort, moet teruggegeven worden aan de armen. Het is net daardoor dat Franciscus van Assisi zich heeft los gemaakt van het monastieke leven: de radicale weigering van eigendom als terugkeer naar het Evangelie.

Tot hier de eerste 'interne' grens om niet te vervallen in overdaad: armoede als ethische leidraad.

Camus blijft zich echter bewust van de moeilijkheid van het funderen van een moraal. Als hij een boek van honderd bladzijden zou moeten schrijven, zouden negenennegentig ervan blank zijn, en op één ervan zou te lezen staan: "Ik heb maar weet van één opdracht, en dat is liefhebben".

Corbic interpreteert Campus' visie en evolutie als volgt.
Zoals bekend had Camus een vreemde fascinatie voor stenen. Daarvan getuigt het einde van La Mort Heureuse, wanneer Mersault een steen voelt opstijgen vanuit zijn ingewanden, waarna hij terugkeert

Liefde 46 naar 'onbeweeglijke werelden'. Camus vermeldt de "ingedommelde Apostelen" en het verhaal van Cakia-Mouni in de woestijn: zittend en onbeweeglijk gedurende vele jaren.

Deze opslorping van de mens door de wereld, op versteende wijze, de 'hedonistische zelfmoord', dat is de interne grens van het camusiaanse humanisme. Nochtans is dit 'anti-humanisme' een afgeleide: Camus verandert het verlangen om tot steen te worden in het verlangen om de steen te dragen. In het verhaal La pierre qui pousse uit L'Exile et le Royaume, moet een inboorling uit Brazilië een steen (bedoeld als altaar) naar de kerk brengen. Een ingenieur, D'arrast, neemt de steen van hem over en draagt hem naar het schamele hutje van de inboorling ('Le Coq'). Door deze beweging wordt hij opgenomen in de groep. Zo slaagt de beweging van Sisyphus: wanneer de steen wordt ontnomen van God en terug wordt gegeven aan de mens. Deze hernieuwde hereniging van mens en aarde is volgens Ricoeur de 'tweede naïviteit'.

Camus benadrukt zo voortdurend de ontoereikendheid van een humanisme dat gereduceerd wordt tot een strikt antropocentrisme of tot historisch positivisme.

"Er is voor de mens dus een manier van handelen en denken mogelijk op zijn eigen gemiddelde niveau. Elke ambitieuzere onderneming blijkt tegenstrijdig." "Hij moet in de schepping alles herstellen wat hersteld kan worden. Waarna er nog altijd kinderen onrechtvaardig sterven, zelfs in de volmaakte samenleving. Met zijn grootste inspanning kan de mens zich louter tot doel stellen het leed van de wereld in rekenkundige zin te

verminderen. Maar onrecht en leed zullen blijven bestaan en, hoe beperkt ook, altijd een schandaal vormen. We begrijpen dan dat de opstand niet zonder een vreemde liefde kan. Degenen die geen rust vinden in God of in de geschiedenis dwingen zichzelf te leven voor degenen die, net als zij, niet kunnen leven: voor de vernederden (ceux privés de la grâce)."

Ook uit dit laatste hoofdstuk van L'homme révolté blijkt hoe zeer liefde van belang is. De cyclus die Camus nog op stapel had staan in verband met deze belangrijke notie, is begonnen en eveneens helaas voltooid met zijn roman Le Premier Homme.

b) Le Premier Homme

Omdat dit werk uit Camus' geplande cyclus over de liefde het enige is dat hij heeft kunnen voltooien, bespreek ik het uitgebreid. Het boek heeft een opdracht: 'voor jou die dit boek nooit zult kunnen lezen', zijn moeder op het eerste gezicht, omdat ze niet kan lezen of omdat ze dood is, maar in voetnoot staat: 'geologische anonimiteit toevoegen. Aarde en zee'. Het is verdeeld in twee delen: Het zoeken naar de vader en De zoon of de eerste man. Het is verdeeld in genummerde hoofdstukken en tussengevoegde hoofdstukken: het eerste zonder titel, dan Saint-Brieux, waarbij meteen in voetnoot vermeld staat 'Vanaf het begin meer nadruk leggen op het monster in Jacques'. Dat is er blijkbaar nooit van gekomen, want Jacques is aldoor een beminnelijk joch gebleven. Dan het derde: Saint-Brieux en Malan (J.G.) met als voetnoot: 'Dit hoofdstuk schrijven en schrappen'. Het vierde De spelletjes van het kind, het vijfde De vader. Zijn dood. De oorlog. De aanslag. Het zesde is De familie, dan Etienne. Zes bis is getiteld De school, hoofdstuk zeven Mondovi: De kolonisatie en de vader.

Het tweede deel begint met het hoofdstuk Lyceum, dan Het kippenhok en de slacht van de kip, dan Donderdagen en vakanties. Het laatste staat genummerd als hoofdstuk twee: Duister voor zichzelf.

Dit boek werd gevonden in Camus' tas, toen hij in een auto-ongeluk om het leven kwam in 1960. In zijn jas werd een treinkaartje gevonden, wat aangaf dat hij aanvankelijk de trein had willen nemen. Weduwe Camus heeft het boek gereconstrueerd: het was in één keer opgeschreven, zonder leestekens. Het leek of Camus haast had.

Het verhaal gaat over zijn geboorte en jeugdjaren tot en met het lyceum. De lezer heeft aldoor het gevoel dat er een verrassende ontknoping volgt. De verrassing is veeleer, dat het glashelder is, dat jeugdervaringen bepalend zijn voor het verdere verloop van elk mensenleven.

Als veertigjarige man keert Camus (Jacques Cormery) terug naar de plaats waar hij geboren is: in Algiers in het landgoed Saint-Apôtre. Hij lijkt zijn eigen geboorte mee te maken: zijn moeder wordt met paard en kar vervoerd naar dat landgoed in Algerije. Zijn broer en vader zijn er bij. In het huis aangekomen, zijn er de dokter, en twee vrouwen.

Le Premier Homme 48

Heel het boek getuigt van een grote liefde voor de moeder; het kind Jacques vindt haar ook mooi, dit in tegenstelling tot de grootmoeder. Het lijkt van geen belang dat ze analfabeten zijn. De sfeer van zachtaardige liefde vergezelt het armoedige bestaan.

De jeugd van Jacques lijkt te worden gedomineerd door de natuur, en de spelletjes die met de kameraden worden gespeeld. Die worden minutieus beschreven: nooit wordt er echt kattenkwaad uitgehaald. Op school is er eveneens een alomtegenwoordige liefdevolle manier van onderrichten door mijnheer Bernard. Deze zorgt ervoor dat zijn beste leerlingen naar het lyceum kunnen gaan. Jacques hoort bij hen, maar beseft dat het hard werken betekent. Na de lesuren moet hij elke dag twee uur langer blijven om te studeren. Hij blijft altijd een woelwater.

Het slot van het derde hoofdstuk eindigt veelzeggend: "Ik heb een vreselijke leegte in mij, een onverschilligheid die pijn doet...". In voetnoot staat dat Jacques 'vanaf het begin, als kind nog, geprobeerd heeft zelf uit te vinden wat goed was en wat kwaad – aangezien niemand me dat kon vertellen. En ook zie ik nu in dat alles me in de steek laat, dat ik behoefte heb aan iemand die me de weg wijst en me prijst en berispt, niet vanuit macht maar vanuit gezag, ik heb mijn vader nodig. Ik meende te weten, mezelf in de hand te hebben, ik weet het nog niet'. Dus hoewel het leven tijdens Jacques' jeugd scheen mee te vallen, heeft de afwezigheid van zijn vader hem getekend voor het leven. Hij omschrijft zichzelf als een reiziger, en tijdens zijn zoektocht verneemt hij karige getuigenissen, bijvoorbeeld dat zijn vader niet spraakzaam was.

De tegenstelling tussen zijn moeder en zijn grootmoeder wordt beschreven op p. 57: "Zijn grootmoeder was gestorven zonder haar hoofd te buigen. En de milde onverzettelijkheid van zijn moeder, op wie hij nu toe holde, leek onaantastbaar, aangezien tientallen jaren van afmattend werk de jonge vrouw in haar, van wie Cormery als kind zijn ogen niet af kon houden, ongemoeid hadden gelaten". Zo ziet hij zijn moeder als hij haar weer ziet als veertigjarige.

Hij vraagt haar over zijn vader. Hij heette Henri, hij had lichte ogen en hetzelfde voorhoofd dan hij. Zijn moeder was vier jaar ouder dan hem. Ze doet hem denken aan zijn jeugd.

In de klas van mijnheer Bernard voelde Jacques voor het eerst dat hij écht bestond. Mijnheer Bernard liet in de klas nooit één enkel woord vallen tegen de godsdienst of tegen iets anders dat het voorwerp van een keuze of overtuiging kon zijn, maar veroordeelde met des te meer kracht wat buiten elke discussie stond: diefstal, klikken, ongemanierdheid

Le Premier Homme 49

en onhygiënisch gedrag. Jacques vond dat het geloof geen enkele rol speelde: aan het stralende leven had hij genoeg. Hij werd bekoord door het orgel, dat hij voor het eerst hoorde tijdens zijn eerste communie. Toen de eerwaarde vroeg of hij zondige gedachten had, antwoordde hij op goed geluk: "Ja, eerwaarde", ook al had hij er geen idee van hoe een gedachte zondig kon zijn.

Toen hij zijn basisschool had afgerond, werd hij overmand door een groot kinderleed, alsof hij werd afgescheurd van de onschuldige, warmbloedige wereld van de armen.

De veertigjarige Cormery bezoekt in Mondovi het ouderlijke huis, dat nu bewoond wordt door Veillard, de oude dokter die hem had helpen geboren worden en van wie hij veel hoort over zijn vaders confrontatie met de oorlog en de immigranten.

In het gebied was er na een periode van hitte altijd een periode van meedogenloze regenval; ook toen, wat een epidemie veroorzaakte bij de immigranten, die in tenten woonden. Zij hadden er een oplossing voor gevonden: hevig dansen tussen de regenbuien door, zodat de ziektekiemen via hun zweet hun lichaam verlieten.

Uiteindelijk bleef het bestaan van zijn vader mysterieus: alleen het mysterie van de armoede bleef over, dat mensen zonder naam en zonder verleden maakt en hen laat opgaan in de immense massa naamloze doden. "Cormery was zestien en daarna twintig geworden zonder dat iemand met hem gesproken had, en hij was gedwongen geweest alleen te leren, alleen te groeien, in kracht, in macht, alleen zijn moraal en zijn waarheid te

vinden, eindelijk geboren te worden als mens om daarna een nog zwaardere geboorte te ondergaan, het geboren worden voor de anderen, voor de vrouwen, net als alle andere in dat land geboren mannen, die stuk voor stuk probeerden te leven zonder wortels en zonder geloof." Hierdoor verliep de aanpassing in het lyceum moeilijk. Doordat hij zijn familie niet kon vereenzelvigen met traditionele waarden, kon hij moeilijk antwoorden geven op de vragen die gesteld werden op de formulieren. Moest hij bij 'beroep moeder': 'huisvrouw' invullen? Zijn vriendje Pierre, dat ook uitgekozen was, zei dat hij dan 'werkster' moest invullen. Hij werd gevoelens van schaamte gewaar. Dat wilde niet zeggen dat hij een andere familie wenste: zijn moeder bleef, met al haar zwakheden, het dierbaarste wezen ter wereld, ook al was de liefde voor haar wanhopig.

Ze hadden pas gedaan met school om zeven uur, en dan moesten ze op een overvolle tram weer naar huis. Hij moest dan helpen met het eten, hoewel hij meer zin had om te lezen. Het was toen dat hij zijn jeugdige naïviteit verloor, wat tot uiting komt in zinnen als:

Le Premier Homme 50

"...en hij bevangen door een duistere angst voor een ongeluk dat niet kon bevatten naar haar magere rug keek".

Deze angst manifesteerde zich ten volle als hij voor zijn grootmoeder een kip moest halen: hij was nu eenmaal als de moedigste aangewezen.

Nadat hij zijn opdracht volbracht had, begon grootmoeder aan haar ritueel.

"Met het mes, zo scherp als een scheermes, sneed ze daarna langzaam de keel door, op de plaats waar bij de man de adamsappel zit, maakte de wond groter door de kop te draaien, liet tegelijkertijd het mes met een afschuwelijk geluid dieper in het kraakbeen doordringen en hield het vreselijk stuiptrekkende dier onbeweeglijk tegen de grond terwijl Jacques met knikkende knieën toekeek hoe het helderrode bloed in het witte bord stroomde, alsof het zijn eigen bloed was dat hij uit zijn lichaam voelde wegstromen."

Zijn grootmoeder zei dat hij moediger was dan zijn broer, en dat moest hem troosten. Maar de angst, diep in hem, was met niets te vergelijken. Als een kind zo'n gebeurtenis meemaakt, ontwikkelt het ofwel een afkeer van geweld, ofwel brengt het hem op ideeën. De kleine Camus was echter door en door goed, hoewel de oudere Camus spreekt van 'het monster in hem'.

De enige dagen die nog wat op die van weleer leken, waren de donderdagen en de vakanties. Op donderdag en zondag vonden Jacques en Pierre hun wereld terug. Tenzij ze straf hadden: dat was wel vaak het geval voor Jacques, die, zoals gezegd, een woelwater was en graag opviel. Hij legde dan uit aan zijn grootmoeder dat hij gestraft was vanwege zijn gedrag, niet omdat hij dom was. Maar voor de oude vrouw was een goede leerling automatisch deugdzaam en braaf; omgekeerd leidde de deugd rechtstreeks naar wetenschap. De woensdag ervoor kreeg hij veel slaag. Als hij geen straf had, was zijn geliefkoosde bezigheid voetballen op het strand Les Sablettes: dan ontstonden spontaan

Arabische en Franse ploegen. Verder gingen ze naar het Invalidenhuis van Kouba, waar de moeder van Pierre werkte in de linnenkamer, nadat zij vertrokken was bij de post.

Ze dwaalden dan door de gangen en galerijen, en kwamen mannen zonder armen en benen tegen, wel met een decoratie op hun borst. Jacques werd dan getroffen door het wonderlijke mechanisme van het menselijk lichaam, en werd angstig dat ook hij een verminking zou kunnen oplopen.

Ze maakten ook brouwsels van planten en kruiden, zogenaamd om iemand te

Le Premier Homme 51

vergiftigen. Maar in feite hadden ze aan niemand een hekel, wat hun danig parten zou spelen in de maatschappij waar ze mee te maken kregen toen ze eenmaal volwassen waren.

Bij bibliotheekbezoeken lieten ze hun keuze afhangen van hun intuïtie. Boeken lezen was gelijk aan een andere wereld. "Tafel dekken, Jacques, derde keer". Ten slotte dekte hij de tafel, met een lege, kleurloze blik in zijn ogen, een beetje verwilderd, haast vergiftigd met leesstof, en pakte zijn boek weer op alsof hij het nooit had weggelegd."

Na een lange vakantie besloot grootmoeder dat hij de volgende vakantie moest werken. Zij verplichtte hem te liegen tegen de werkgever: doen alsof hij zou blijven, en niet zeggen dat het maar tot in september was. Twee jaar werkte Jacques in de zomer. Eerst in de ijzerwinkel, later bij een cargadoor (een rederij). Écht werk was voor hem wat er in de kuiperij gebeurde, langdurige spierarbeid, waarbij je het resultaat zag verschijnen. Maar dat kantoorwerk kwam nergens vandaan en leidde tot niets. 'Geestelijke armoede' vond hij dat. Door de hitte, de verveling en de vermoeidheid werd het duidelijk dat er een vloek op rustte: werk om te huilen zo dom dat de dagen te lang en het leven te kort maakte. Het geld dat hij verdiende woog niet op tegen de avonturen die hij in de natuur beleefde en daarom verkoos hij de armoede. Maar omdat hij ook gehoorzaam was, verzette hij zich niet tegen grootmoeders beslissing, en gaf haar braafjes honderd vijftig francs, waarvan hij er twintig mocht houden.

Dan liever weer naar school, waar hij officieel was aangewezen als doelman van het schoolelftal, wat met zich meebracht dat hij door een meisje gekust werd, waardoor hij bijna in zwijm was gevallen.

"Zo was het kinderleven geweest, dat abrupt onderbroken werd door een onbekende buitenwereld, waarna hij eerst verbijsterd was, maar zich snel hersteld had in een poging tot begrip, tot kennis, tot het verwerken van die wereld die hij niet kende, wat inderdaad lukte door zijn gretige benadering en doordat hij niet probeerde ongemerkt erin binnen te dringen, niet boosaardig was maar vol goede wil en zonder uiteindelijk ooit een kalm zelfvertrouwen te missen, een zekerheid ja, die immers zeker stelde dat hij zou slagen in al wat hij wilde en dat er nooit iets buiten zijn bereik zou blijven van wat die wereld, en die wereld alleen, te bieden had, en daarbij bereidde hij zich erop voor om zich overal op zijn plaats te voelen, want een plaats was niet wat hij verlangde. Hij verlangde alleen uitbundigheid, vrije mensen, kracht en al wat het leven aan goeds en geheimzinnigs biedt en dat niet te koop is of ooit te koop zal zijn.

Le Premier Homme 52

Overgeleverd aan de blinde hoop dat de duistere kracht die hem zo veel jaren boven de tijd uit had getild, onbeperkt had gevoed en die ook in de moeilijkste omstandigheden zichzelf bleef, hem met even onvermoeibare gulheid als ze hem zijn redenen van bestaan had gegeven, redenen zou verschaffen om ouder te worden en zonder opstandigheid te sterven."

Conclusie

Dit onderzoek heeft aan het licht gebracht welke rol het absurde speelt in het oeuvre van Camus: hoe hanteert Camus het absurde als een continu gegeven in zijn oeuvre (deel I, Wat is het absurde?), en wat is zijn voorstel tot de meest haalbare (morele) houding in het hiernumaals (deel II, twee houdingen)

In het eerste gedeelte van deze verhandeling heb ik verduidelijkt hoe het absurde zowel in Camus' filosofisch werk, als in zijn romans en toneelstukken aanwezig is. Voorts heb ik uitgewerkt hoe men het absurde op de best mogelijke manier tegemoet kan treden. Camus geeft al een aanzet tot deze meest haalbare houding in deel I door nadrukkelijk kunst, en in het bijzonder de roman, als 'tweede leven' aan te duiden in 'deze hel van het heden'. Daardoor lijkt Camus' werk op het eerste gezicht pessimistisch van inspiratie. Hij brengt Le Mythe de Sisyphe tot leven. De straf die deze mythologische held opgelegd kreeg van de goden, was eentonig en zwaar om dragen. Hij verpersoonlijkt de kantoorklerk, die echter, nadat hij zich bewust is geworden van zijn situatie, zijn werk vervult vanuit een ander perspectief. Hij heeft zijn hoop op een ander leven laten varen, waarna in eerste instantie slechts wanhoop overblijft.

Geleidelijk aan beseft de mens dat hij aan het hier en nu de grootste waarde dient toe te kennen. Zo lang de mens echter in alle eenzaamheid worstelt met het absurde, kan hij weliswaar opteren voor de meest haalbare houding door zich bezig te houden met (roman)kunst, maar wat zijn morele houding betreft, tast hij nog in het duister. Waarden lijken opgelost in het niets, en zodoende lijkt het individu overgeleverd aan de drang van het moment.

Meursault pleegt in L'Étranger een moord, omdat hij 'verblind wordt door de zon'. Hij kan geen andere reden of verantwoording bedenken voor zijn daad, het is een 'acte gratuit.

Camus is van mening dat de mens, in het bijzonder de filosoof, zich niet van zijn stuk mag laten brengen als hij geconfronteerd wordt met het absurde. Het is een zaak van levensbelang om deze situatie met de grootst mogelijke helderheid van geest onder ogen te zien, en er niet van weg te vluchten.

Met het hiernumaals moet hij het stellen. (Roman)kunst of filosofie mogen geen illegitieme hoop weergeven. De mens mag zich niet van de wijs laten brengen door theorieën en dogma's, die geen soelaas brengen.

De mens heeft zijn 'eerste naïviteit' vaarwel gezegd, maar heeft tevens ontdekt dat schrijven zijn bestaan zin kan geven, en daardoor een prolegomenon is voor een menswaardige houding tegenover het absurde. Maar Camus laat het niet bij een voorbode; de romankunst verheft zich werkelijk tot een volwaardige houding in de strijd tegen het absurde.

In deel twee wordt het schrijven van de roman als meest haalbare houding verder verduidelijkt. La Peste geldt daarbij als een mooi voorbeeld; tevens wordt in deze roman de morele houding beschreven: de solidariteit. De tijd is aangebroken om de 'negatieve fase' te overstijgen in een collectieve beweging, waardoor de invloed van het absurde beperkt wordt. Het absurde doet zich in La Peste echter voor als een pandemie, waardoor het tevens de machteloosheid aantoont van de weinigen die overblijven. Tóch houden zij zich staande te midden van de chaos, doordat zij de getroffenenen liefdevol bijstaan. Tot welke 'strekking' men behoort, blijkt dan van ondergeschikt belang. De oorsprong van deze houding, geïnspireerd door liefde, beschrijft Camus in Le Premier Homme, van waaruit heel zijn ingesteldheid kan gereconstrueerd worden.

Dit onderzoek brengt uiteindelijk aan het licht dat er volgens Camus een uitweg bestaat uit de 'eerste naïviteit' (geloof in het onmogelijke), om verrassend te belanden in de 'tweede naïviteit' (geloof in het mogelijke), en dat een overkoepelende, liefdevolle houding troostvol aanwezig is.

De ontmoeting met het absurde doet 'mijn lijden' ontstaan, maar in de overgang naar de revolte ontstaat een houding die dan uitgebreid wordt tot 'uw lijden is mijn lijden': het medeleven en de empathie zijn geboren, eigenschappen die niet eindigen met de dood, maar die van generatie op generatie worden doorgegeven, waardoor ze de enige onvergankelijke kandidaten zijn in de strijd tegen het absurde.

Bibliografie

Camus, Albert,

Métaphysique chrétienne et néoplatonisme (eindverhandeling), 1936.

L'Envers et l'Endroit (literaire essays). Algerije: Charlot, 1937. Parijs: Gallimard, 1958.

Noces (essays). Algerije: Charlot, 1939. Parijs: Gallimard, 1947.

Le Mythe de Sisyphe (filosofisch essay over het absurde). Parijs: Gallimard: 1942.

L'Etranger (roman). Parijs: Gallimard, 1942.

Caligula (theaterstuk in vier bedrijven). Parijs: Gallimard, 1944, 1958.

Le Malentendu (theaterstuk in drie bedrijven). Parijs: Gallimard, 1944,1958.

Lettres à un ami allemand (essay over politieke moraal). Parijs: Gallimard, 1945.

La Peste (roman). Parijs: Gallimard, 1947.

L'Etat de siège (theaterstuk in drie delen). Parijs: Gallimard, 1948.

Actuelles II (kronieken 1948-1953). Parijs: Gallimard, 1950.

Les Justes (theaterstuk in vijf bedrijven). Parijs: Gallimard, 1950.

L'Homme révolté (filosofisch essay over de revolte). Parijs: Gallimard, 1951.

Actuelles II (kronieken 1948-1953). Parijs: Gallimard, 1953.

L'Eté (essays). Parijs: Gallimard, 1954.

La Chute (verhaal). Parijs: Gallimard, 1956.

Réflexions sur la peine capitale (in samenwerking met A. Koestler). Parijs: Calmann-Lévy, 1957.

L'Exil et le Royaume (novellen). Parijs: Gallimard, 1957.

Actuelles III (Algerijnse kronieken 1939-1958). Parijs: Gallimard, 1958.

Discours de Suède. Parijs: Gallimard, 1958.

La Mort Heureuse. Parijs: Gallimard, 1971(geschreven tussen 1935-1938). Amsterdam: De Bezige Bij, vertaling: D. Verspoor.

Les Esprits, van Pierre Larivey. Parijs: Gallimard, 1953.

La Dévotion à la croix, van Caldéron. Parijs: Gallimard, 1953.

Un cas intéressant, van Dino Buzzati. Parijs: L'Avant-scène n°4, 1955.

Requiem pour une nonne, van Faulkner. Parijs: Gallimard, 1956.

Le Chevalier d'Olmedo, van Lope de Vega. Parijs: Gallimard, 1957.

Les Possédés, van Dostoïevski. Parijs: Gallimard, 1957.

Carnets I (mei 1935-februari 1942). Parijs: Gallimard, 1962.

Carnets II (januari 1942-maart 1951). Parijs: Gallimard, 1964.

Carnets III (maart 1951-december 1959). Parijs: Gallimard, 1989.

Correspondance Albert Camus-Jean Grenier (1932-1960). Parijs: Gallimard, 1981.

Le Premier Homme. Parijs: Gallimard, 1994, heruitgave 'Folio'.

"La crise de l'homme" in La Nouvelle Revue française. Parijs: 1996, n°516, p. 8-29.

Camus à Combat, presentatie en commentaar door J. Lévi-Valenski. Parijs: Gallimard, 2002.

Bonhoeffer, Dietrich, Résistance et soumission. Genève: Labor et fides, 1951.

Comte-Sponville André, Renou Patrick, Bove Laurent, Albert Camus de l'absurde à l'amour. Venissieux: Paroles d'aubes, 1995.

Corbic, Arnaud, Camus et l'homme sans Dieu. Paris: Editons du Cerf, 2007.

East, Bernard, Albert Camus ou l'homme à la recherche d'une morale. Paris: Editions du Cerf. Montréal: Editions Bellarmin, 1984.

De Martelaere, Patricia, Verrassingen. Amsterdam: Meulenhoff, 2000.

Moeller, Ch., Littérature du Xxe siècle et le christianisme, t. I: "Silence de Dieu". Paris-Casterman, 1956.

Nicolas, A. Albert Camus ou le Vrai Prométhée. Paris: Seghers, 1966, heruitgave 1973.

Pascal, Pensées. Classification Brunschvicq, Paris: GF-Flammarion, 1976.

Quilliot, R., La mer et les prisons, essai sur Albert Camus. Paris: Gallimard, 1956.

Ricoeur, Paul, La symbolique du mal. Paris: Aubier, 1960, heruitgave1988.

Sartre, J.-P., La Nausée. Paris: Gallimard, 1938.

Sartre, J.-P., Situations I. Paris: Gallimard, 1947.

Schlette, H.R., Zur Interpretation der Natur bei Camus in Die Gegenwart des Absurden.

Tübingen-Bâle: Francke Verlag (Ed. A. Pieper), 1994, trad. Corbic, A.

Todd, Olivier, Camus une vie. Paris: Editions Gallimard, 1996.

Thoorens, Leon, A la rencontre de Albert Camus. Gent: Des Presses des établissements Snoeck-Ducaju, 1946.

Van Gorp, Ghesquiere, Delabastita, Lexicon van literaire termen. België/Deurne: Wolters Plantijn, 1998.

Weyembergh, Maurice, Albert Camus ou la mémoire des origines. Bruxelles: De Boeck Université, 1998.

De Morgen 29/01/09, Cultuur en Media, p. 22: 't Arsenaal/De Queeste, Kinderheil. Auteur: Dennis Kelly.

Filosofie Magazine, juni 09, p. 44: Leon Heuts: Leve de routine !

Filosofie Magazine, januari 10, p. 9: Carli Coenen.

Dankwoord

Bij deze wil ik promotor Johan Taels en co-promotor Guy Vanheeswijck bedanken voor het geduld en de vriendelijkheid die zij betoond hebben gedurende de periode dat zij mij begeleid hebben met dit eindwerk.

jeugdsentiment

2010-09-26T21:42:00.000-07:00

Kan Avro's Toppop met 'hoe zou het zijn met...' Ad Visser geëvenaard worden? Of elke zaterdag 'Radio Cité' met Marc Moulin? Daarom kan ik het niet meer opbrengen om de moeite te doen ergens een 'feestgevoel' te ondergaan... Er is 1 café waar een juke box staat, zodat ik daar tenminste zelf muziek kan opzetten... Zal eens checken hoe het zit met de ether van Katia op zondag...

from extinguisher (litterally) to cover-up (fig.)

2010-09-23T22:10:00.000-07:00

Onomkeerbaar traumatisch beschadigd

2010-09-03T06:57:00.000-07:00

Dit is de titel van een bundel essayachtige mijmeringen. Zoals ik eerder in deze blog vermeldde, zie ik een 'implied reader' voor mij, zelfs als die in werkelijkheid afwezig is. Okay, of zoals Camus het omschrijft is één van de manieren om in deze absurde chaos stand te houden het 'kader' dat kunst verschaft, hetzij letterlijk omheen een schilderij, hetzij via de afbakening die het schrijven van een boek verschaft. Camus vindt dat fictie niet bestaat: er is steeds een aanknopingspunt in de werkelijkheid voor handen waardoor de lezer kan begrijpen waarover het gaat. Bovendien is een 'verzonnen' verhaal ontstaan in het brein van de schrijver, en daardoor even goed 'echt'. 'Realisme'in de kunst is eveneens onbestaand: ergens moet het verhaal stoppen: de realiteit gaat ononderbroken verder en kan bijgevolg onmogelijk in boek of schilderij gegoten worden.

Geslaagd!

2010-08-17T11:50:00.000-07:00

Vandaag heeft mijn promotor gemaild dat ik mijn thesis mag indienen! Ik had nog efkes heel hard gewerkt, en wat nieuwe, belangrijke elementen aangebracht.
Ik ben vooral heel blij dat ik Camus heb leren kennen, en lees nu Imre Kertész, die beweert dat Camus hem gedurende heel zijn bewustwording begeleid heeft. Zware kost...en er is geen weg terug...

gebuisd!

2010-07-22T06:34:00.000-07:00

Het heeft niet mogen zijn... Ik heb een aantal mails van promotor en co-promotor misgelopen. Ten onrechte dacht ik: 'geen nieuws, goed nieuws', en heb ik mijn thesis in viervoud ingediend.
Met toch wel wat 'Unbehagen' ging ik op 28 juni ter verdediging ten strijde...Daar zat voor mijn neus het triumviraat Prof. dr. Taels, Prof. dr. Vanheeswijck, en Prof. dr. Verrijcken... O o o ging ik mij daar weeral door de grond, máár ik HEB mij verdedigd!!! Nu, om een lang verhaal kort te maken: deze superintelligente, medelevende wezens wilden nog dezelfde dag met mij bespreken wat mij nog te doen staat. Zo gezegd, zo gedaan...
Ik moet hier en daar nog wat veranderen, of laten verdwijnen... En ik heb toch wel een NEGEN gekregen zeker! Allez, 23 augustus ben ik hopelijk 'eeuwige studente'af, ja hoor, ik ben er zeker van. Na zes jaar ploeteren ben ik master en mag ik les geven: vooral niet-confessionele zedenleer, filosofie, cultuurwetenschappen, gedragswetenschappen, nederlands en engels?? joepie

eindverhandeling

2010-04-26T22:51:00.000-07:00

Yes!!! het is bijna gelukt: mijn eindverhandeling is bijna af!

L'homme révolté

2010-04-11T00:28:00.000-07:00

Jeez, enorme inspanning vergt dit boek, maar naar het einde toe: adembenemend en tot op het bot. Nooit eerder meegemaakt. Jawel, toch...bij Jeroen Brouwers' 'Bezonken rood' of De Martelaere...

naziterreur

2010-03-27T01:03:00.000-07:00

Professoren eensluidend: merkbare vooruitgang, zodat ik de irrationele terreur, beschreven door Camus in L'Homme révolté, kan bestuderen. La Peste is er de literaire evenknie van.

hiernumaals zonder hiernamaals

2010-03-26T02:51:00.000-07:00

Ik heb vanmiddag een bespreking met mijn promotors over mijn eindverhandeling; het probleem is dat mijn verhandeling nooit eindigt.

"Men wil dat iemand die nog zoekt al een conclusie heeft getrokken. Ontelbare stemmen zeggen hem al wat hij heeft gevonden en toch is het dat niet, en hij weet het. Zoeken en maar laten praten? Natuurlijk. Maar zo nu en dan moet men zich verdedigen. Ik weet niet wat ik zoek, ik geef het voorzichtig een naam, spreek mezelf tegen, verval in herhaling, ga voor- en achteruit. Toch wordt mij bevolen eens en voorgoed namen, of een naam, vast te stellen. Dan kom ik in opstand; is wat een naam heeft gekregen niet reeds verloren? Dit is in ieder geval wat ik kan proberen te zeggen." (Albert Camus, L'Eté, p. 121)

definities individu/collectiviteit

2010-03-23T00:43:00.000-07:00

Natuurlijk was mijn bericht gisteren wat kort door de bocht; alles goed en wel, maar wat als er ineens, of geleidelijk aan, in 't diepst van mijn gedachten, plannen ontstaan om mezelf op te blazen op een overvol marktplein? Vertegenwoordigen 'plannen' dan een passieve dimensie, die zich zo maar meester maakt van het individu? Plato voorzag een transcendente ideeënwereld, maar ook een aparte; de enkeling herinnert zich de vorm van een paard, als hij een paard in realiteit ziet. Was dat niet 'parousia'?
Na lang nadenken ben ik tot de slotsom gekomen dat het weliswaar om mijn ideeën gaat, maar dat ideeën tegelijk behoren tot een collectieve dimensie, die zowel 'vergoddelijkt' kan worden als 'verdoemd'. Zo kan er inderdaad een gevaar ontstaan, als er in de enkeling een geheime broeihaard ontstaat, die niet zichtbaar wordt indien gescand. Normaal grijpt de rede dan in, het gezonde verstand, om alles in perspectief te plaatsen. Heel de aarde is echter ontregeld, waarom zou het met haar bewoners anders zijn?
Conclusie: als er zich in mijn brein allerlei onschuldige fantasietjes aandienen (ja, daar ben ik wel van overtuigd, dat mij dat overkómt, maar dat ik er wel in kan slagen om die niet per sé uit te voeren), denk ik soms inderdaad hèhè, gelukkig kan niemand gedachten lezen. Het gebeurt dat ik zowel geestelijk als lichamelijk volledig in beslag wordt genomen (noteer passieve zinsconstructie)door een (zinne)beeld, en dat ik slechts na uiterste inspanning kan overgaan tot 'de orde van de dag'. Dat bedoel ik met 'platonisch'.
Als Verplaetse echter stelt dat moraliteitsbesef manipuleren een goede zaak is, en dat dat bewerkstelligd kan worden door 'foute' gedachten, na scanning (zal alleen maar zeer gedeeltelijk lukken), in goede banen te leiden, begrijp ik zijn redenering wel. Zoals Frank Zappa zei: 'the brain police', die altijd tot de wereld van de onuitvoerbare ideeën zal blijven behoren, maar daarom niet minder nadrukkelijk aanwezig is. Dat is het hem nu net: een idee kan even dwingend aanwezig zijn als een feit.

platonisch

2010-03-22T00:08:00.000-07:00

Alle discussies ten spijt, alle analyses en experimenten ook, kan er niet getornd worden aan de ideeënwereld. Die is volkomen geprivilegieerd, van MIJ dus. Hèhè wat een opluchting.
Jààà, natuurlijk kunnen er wat hersengebieden oplichten, als ik op het punt sta een besluit te nemen...dan wordt kenbaar dàt ik dat besluit zal nemen...dat wil nog niet zeggen dat mijn keuzevrijheid in het gedrang komt. Het besluit komt er hoe dan ook, anders verander ik in de ezel van Buridan, die niet kon beslissen welke stroberg hij zou opeten...hij stierf dus.

vordering

2010-03-21T10:53:00.000-07:00

Mja, mja het begint erop te trekken.

Is filosofie terreur?

2009-10-20T00:00:00.000-07:00

over deze vraag moet ik eerst nog een jaar nadenken. tot dan.

fotoke

2009-10-05T05:21:00.001-07:00

altijd alert voor mannelijk schoon: helpt de alledaagse terreur verdrijven. de meest schalkse blik heeft gewonnen.

veroordeeld

2009-09-14T00:26:00.000-07:00

Neem bijvoorbeeld het huwelijk: superromantisch en fijn als mensen zich daar goed bij voelen, 'zo veel mogelijk geluk voor zo veel mogelijk mensen',toch?
Ik heb nooit stil gestaan bij deze vorm van samen leven, noch heb ik dat ooit veroordeeld. Ik heb alleen als kind erg geleden onder het slechte huwelijk van mijn ouders. Als moeder van twee kinderen, en als vriendin van hun papa (nee, wij hebben geen relatie meer), zakt de grond onder mijn voeten weg als ik in de syllabus van het vak 'filosofie en samenleving' lees:
'For example, unwed motherhood and drug addiction are considered major social problems. Many people appear to think that both are paradigms of immoral behaviour. Clearly, both unwed motherhood and drug addiction are deeply impractical in the modern world and incompatible with economic success. They also symbolize personal defilement and represent and may really entail a loss of personal control and autonomy. But they are only immoral, as opposed to undesirable for other reasons, if they involve advantage taking of the weaker by the stronger. When it is felt that some social phenomenon is very bad, and that extreme measures are needed to change it or make it go away, it is important to sort out the respects in which it is impractical or violates a taboo from the respects in which it is morally objectionable'. (Catherine Wilson,'The Biological Basis and Ideational Superstructure of Morality', p 243)
Dit kan toch niet waar zijn??? En in 2009-2010 is het onderwerp feministische tendenzen...

Toneel : "Terreur der jeugdjaren met naweeën."

2009-08-27T22:54:00.000-07:00

Acteurs : Pa, Ma, Zus en Broer. Figuranten in de periferie.
Zaterdag 8 augustus 1964: jonge Rolling Stones treden op in Scheveningen. Die nacht krijgt ma weeën: zus is op komst, en wordt zondagochtend om 7.30 geboren, na een woelig optreden van de rollende stenen. Daar kwam ook wat terreur aan te pas : ge ziet hoe dat publiek opeengepakt voor dat podium staat; wel ja, het is dus volledig uit de hand gelopen. Maar de bevalling was ondertussen goed verlopen, hoewel een bevalling altijd een bloederige, pijnlijke bedoening is. Het kind komt terecht in deze wrede wereld, van het ene moment op het andere, en moet maar roeien met de riemen die het heeft.

Utopia

2009-07-19T00:19:00.000-07:00

Het betreft niet de gehele 'Utopia', alleen een stukje uit de inleiding, waarin Pieter Gillis telkens opnieuw in de bloemetjes wordt gezet: een superfijne mens.

kunst aan de stroom

2009-07-10T00:22:00.000-07:00

Ik had nog nooit eerder een universitair diploma gezien : ik wist niet dat het vooral mooi en kunstzinnig is. De helft van het universiteit-aan-de-stroomlogo staat erop, helemaal gevuld met piepkleine lettertjes, die Utopia van Thomas Morus blijken te zijn.Overal staan kleurtoetsjes kris kras doorheen het document. Chapeau voor dit mooie ontwerp.

sans papiers

2009-07-08T23:51:00.000-07:00

Wel ja, op mondiaal vlak wordt uitheemse populatie een halt toegeroepen : de asielcentra zitten vol. Om dan over te gaan tot financiële steun is een brug te ver. Natuurlijk kun je dit standpunt puur verstandelijk bijtreden : op is op. Maar het gaat wel om mensen : de emoties dienen bij zo'n beslissing het beste uitgeschakeld worden : waar moeten deze overtolligen heen? Zal er een escalatie van terreur volgen : diefstal, moord, zelfmoord, de hoop op een instantie die een groot lokaal tijdelijk ter beschikking zal stellen, zodat er een plaats is om in hongerstaking te gaan? Inderdaad, de overtollige houdt slechts zijn lichaam over om een signaal te geven.
Overigens hoeft iemand niet speciaal tot de categorie 'sans papiers'te behoren, om er niet bij te horen. Buiten de lijntjes kleuren wordt ook bij de inheemse bevolking afgestraft : geen haciënda's, die verknoeien het inheemse landschap.
Er spreekt 'neerbuigendheid' uit dergelijke drastische maatregelen. Natuurlijk is een uitgeprocedeerde niet met een haciënda te vergelijken. Gaita beweert dat deze neerbuigendheid één van de meest laakbare morele houdingen is die er zijn. Zijn filosofische houding heeft als stellige betrachting je niet beter te voelen dan pak weg een psychiatrische patiënt. Mededogen in de meest menselijke zin van het woord. Ook Bonhoeffer, maar dan vanuit een christelijk geïnspireerd, diep doorvoeld mede-leven, is opgeknoopt door de nazi's, omdat hij mensen wou helpen. Mensen die er om welke reden ook niet bij horen: dat kan variëren van ras, geaardheid, mening, en toch beschikkend over de vereiste 'papieren'.

'overtolligen'

2009-06-10T22:22:00.000-07:00

[...]"Overbodigheid verwijst in dit hoofdstuk naar de ervaring van een grote groep mensen waarmee de 'posttotalitaire' wereld van vandaag maar al te zeer vertrouwd is : vluchtelingen, illegalen en statelozen. Arendt beschrijft het lot van miljoenen mensen in het pre-totalitaire interbellum die door het uit elkaar vallen van voormalige multi-etnische staten na de Eerste Wereldoorlog stateloos werden en daardoor nergens en bij niemand terecht konden. Net zoals enige decennia later bij de poorten van Auschwitz gedeporteerden hun juridische persoonlijkheid ontnomen werd, zo waren de statelozen niet langer dragers van rechten en daarmee hadden ze in de praktijk alleen hun biologische mens-zijn over." ('Filosofie magazine 3, 2005,p 65)Wordt vervolgd

filosofie met de hamer

2009-05-28T21:32:00.000-07:00

Er wordt gezegd dat Nietzsche in Turijn 'ingestort' is : hij zag op een marktplaats een koetsier zijn paard aframmelen. Toen is hij werkelijk gek geworden. Ik denk dat hij helemaal niet gek is geworden. Hij besefte plots tot wat zijn geschriften konden leiden. En het was wel degelijk maar een 'fractie' ervan. 'Wir haben es nicht gewusst': bij lange niet, wir haben es maar al te goed gewoest.
Men dweept met Nietzsche dat het een lust lijkt. Alleen weer dat éne, verwaarloosbaar detailtje, dat Hilter wel degelijk zijn inspiratie bij hem heeft opgedaan, wordt met de 'mantel der liefde' bedekt.
Marie-Rose Morel haar thesis ging over de holocaust, of het 'doen alsof deze niet gebeurd was'. Hoe kan een weldenkend mens zich hier goed bij voelen ?

vrouw(on)vriendelijk

2009-05-27T22:05:00.000-07:00

opvallend onopvallend : filosofen merken zo terloops als mogelijk, vaak op dat de vrouw minderwaardig is. Een Hegel bijvoorbeeld, bespreekt Antigone : Sophocles heeft oorspronkelijk bedoeld dat Antigone het niet eens is met Creon (verpersoonlijking van de staat)om haar broer Polyneikos niet te begraven. Hij moest rotten boven de aarde. De zusterlijke gevoelens van Antigone (verpersoonlijking van de familie, wat een échte 'verpersoonlijking' kan zijn : een persoon voelt zich verbonden met een andere persoon, niet met een instelling)drijven haar naar een verschrikkelijke zelfmoord : zij kan het niet verkroppen dat haar andere broer, Etheokles, wél een staatsbegrafenis krijgt wegens 'aanvaardbaar gedrag in oorlogstijd', dit is : partij kiezen voor de 'eigen' leider. Rara, dit doet denken aan ja, je weet wel : eigen volk eerst.
Awel, Hegel beschouwt de staat als belangrijker dan de familie, en dus ook de vrouw. Maar wat is de staat? Een log abstract gegeven, dat de burger met angst zou moeten vervullen : Machiavelli denkt dat de angst hierdoor beteugeld kan worden. David Hume beschouwt de staat als tweeërlei gegeven : ook een 'sociaal' apparaat, gekoppeld aan o.a. sympathie, wat een natuurlijke neiging zou zijn. De àndere staat, zou via onpartijdigheid van het oordeel, ideëel kenbaar worden voor de burger, op natuurlijke wijze zeg maar. Ook de religie is een natuurlijke aangelegenheid : dan begint de miserie. Religie is natuurlijk, mààr wordt ingegeven door 'angst', en wie is het meest angstig ? De vrouw. Hoe kan dit rijmen met onpartijdigheid van het oordeel ? Hoe is de link verklaarbaar ?
Werkelijke onpartijdigheid houdt niet in, dat er nadien nog even, bij wijze van kanttekening, bijna in de hoop dat het niet opvalt en 'opgaat' in de 'grootsheid' van de idee, eventjes een uitzondering wordt gemaakt.

Patricia

2009-03-16T23:56:00.000-07:00

Vreemd, hoe al haar boeken, samen met haar, onvindbaar zijn geworden.

de Martelaere

2009-03-11T01:14:00.001-07:00

Patricia De Martelaere

Ik schrok ontzettend toen ik maandag Kurt Van Eeghem op Klara hoorde zeggen : ..."Hij is in haar. Zij niet."(uit De schilder en zijn model, Amsterdam : Meulenhoff, 1989, p 85), fragment uit een werk van Professor dr. Patricia De Martelaere, die overleden bleek te zijn.
Bovengenoemd werk laat de lezer intens toe bij het getormenteerde zieleleven van een individu : eerlijkheid troef. Prototypisch voor miljoenen 'relaties'.
Tot op de dag van vandaag laat dit verlies mij nauwelijks los.
Ik moét op zoek naar al haar werken, vooral haar visie op de tao wil ik weten. Zij doceerde het vak 'taoïsme' aan de K.U.Leuven.
De enige die mij misschien zou begrijpen, volgens Vermeersch. Te laat...
Aan een verlangen naar ontroostbaarheid heb ik nu geen boodschap : het werk Taoïsme heeft me getroost, wat noodzakelijk was : de Martelaere heeft zich los gemaakt van het 'rollercoaster' syndroom dat haar vroege werk kenmerkt. Tevens schrijft zij in Taoïsme 'volgens het boekje' : correct refereren, voetnoten... een definitieve versie van de aanloop naar het 'niet-zijn', dat tevens 'zijn' impliceert.
In Nachtboek van een slapeloze, eveneens een vroeg werk, beschrijft zij de lijdensweg van een normale sterveling. Een opflakkering van zijn gemoedstoestand doet zich voor, wanneer hij zijn dochter kan troosten, wanneer deze zeer ongelukkig is omwille van haar mislukte huwelijk. Zij is pianiste, en tokkelt steeds met haar vingers. Wanneer zij er enigszins bovenop is geraakt, begint zij terug daadwerkelijk te studeren. De klassieke muziek is bijna in alle werken van de Martelaere vertegenwoordigd. Het hoofdpersonage kan gemiddeld drie uur slapen na het innemen van drie rohypnols (zij schrijft 'rohipnol') en seresta forte, overgoten met whisky. Wanneer heel zijn familie het huis heeft verlaten, bericht hij nog dat hij van bovengenoemde middelen grote hoeveelheden heeft ingenomen, en het ontlokt hem nog de opmerking dat men, tussen het innemen ervan, en het uiteindelijke 'inslapen', deze informatie nog kan neerschrijven, dit in tegenstelling tot de zelfmoord met de kogel.

2008-12-10T08:16:00.001-08:00

2008-12-10T08:12:00.000-08:00

2008-11-27T00:45:00.000-08:00

Camus' ambras met Sartre

Er wordt vaak met één zinnetje gemeld dat er ruzie is geweest, meestal dat het ging over de 'vredelievendheid' van Camus en het 'gewelddadige' van Sartre. Omdat ik de 'materie' persoonlijk benader,kan ik er niet omheen om ook Camus persoonlijk te leren kennen, voor zo ver dit mogelijk is via 'second hand news'.

"Tijdens een 'soirée' bij Boris Vian valt Camus, die slecht gezind was, Merleau-Ponty aan, die het artikel De yogi en de proletariër had geschreven, hiermee een boek van Koestler parodiërend, De yogi en de commissaris. Hij is van mening dat het proza van Merleau het proces in Moskou rechtvaardigt. (Hij doelt op het nefaste communisme in het oosten, eigen aanvulling) Sartre verdedigt "Merleau". Camus slaat de deur dicht, ondanks de smeekbeden van Bost en Sartre. Deze laatsten en Camus gedragen zich sindsdien alsof men vrienden kan blijven ondanks verschillende politieke opinies." [...] (p 582, eigen vertaling) Ik ga nu verder in het frans, omdat dat treffender beschrijft : "Les Camus, les Koestler, Sartre et le Castor (S. De Beauvoir?) dînent dans un restaurant algérien, puis se rendent dans un petit bal rue des Gravilliers. Journal de Mamaine, 3 novembre 1946 : "Egalement vu le spectacle charmant de K. serrant contre lui le Castor (qui je crois n'a pratiquement jamais dansé de sa vie) autour de la piste pendant que Sartre (qui même chose) serrait contre lui Madame Camus. Koestler entraîne la troupe au Shéherazade - boîte inconnue des Camus et des Sartre - où il commande zakouskis, vodka, champagne. Immédiatement Sartre se soûle, et Simone de Beauvoir aussi, pleurant beaucoup".[...] " 'Impossible d'être des amis quand on ne s'entend pas politiquement', dit Koestler. Mamaine se persuade que Camus n'attache pas du tout d'importance à Francine (doesn't care a damn about her), mais elle sent bien combien Francine tient à Camus. Sartre verse du poivre et du sel dans des serviettes en papier, puis les range dans ses poches. Tard dans la nuit, ils se dirigent vers un bistrot des Halles pour manger des huîtres arrosées de vin blanc. Tout le monde se tutoie. Sartre est convoqué pour une conférence dans la journée à l'Unesco. 'Alors tu parleras sans moi', dit Camus. 'Je voudrais bien pouvoir parler sans moi'. Camus s'interroge : 'Pourquoi boit-on? Parce que dans la boisson tout prend une importance, tout se range suivant une ligne maxima. Conclusion : on boit par impuissance et par condamnation' ". [...] " 'Tu ne peux vraiment pas te rendre compte à quel point Camus est attirant et sympathique', dit Mamaine." [...] "La ronde des cafés, des boîtes et des restaurants parisiens continue. Albert et Mamaine se lancent dans une aventure passionnée. La jeune Anglaise tient son journal et correspond avec sa soeur. Journal du 7 novembre :"Dans le métro[...] Camus dit: 'Je ne peux pas te quitter' J'ai dit que je n'étais pas sûre de prendre ça aussi sérieusement que lui.' " [...] "Mamaine retrouve Albert en Avignon. Camus : 'Pendant cette semaine tu m'as rendu aussi heureux et aussi malheureux qu'on peut rendre un homme' ".(p 585) [...] "Il aime des femmes étrangères ou étranges : Simone Hié, Yvonne, Francine ont au moin des attaches algériennes. Patricia est américaine et Mamaine anglaise. Et Maria, très espagnole."
Opus cit, ibid. p 587
Ontdekking van vandaag

Camus beoefent het donjuanisme in de praktijk : bij nadere lezing kan ik U later meedelen of dit 'schadeloos' verloopt, en dit in het kader van het onderzoek, beschreven in mijn eindverhandeling. Als men de foto's in de biografie bekijkt, kun je werkelijk zien dat Camus een bijzonder goede smaak qua vrouwen heeft; echt stuk voor stuk hele mooie wezens.

2008-11-26T08:04:00.000-08:00

"Il y a très longtemps (deux ou trois ans) j'avais pensé qu'il m'était permis comme à tout le monde de risquer un bonheur normal".
Referentie : Todd, Olivier, Albert Camus, une vie. Paris : Editions Gallimard et Olivier Todd, Collection Folio, pp. 1185,p 301.

2008-11-15T01:45:00.000-08:00

"Ik weet niet wie me op de wereld heeft gezet, noch wat de wereld is, noch (wat) ikzelf (ben); ik ben verschrikkelijk onwetend over alle dingen; ik weet niet wat mijn lichaam is, mijn zintuigen, mijn ziel en zelfs dat deel van mij dat denkt wat ik zeg, dat over alles nadenkt en over zichzelf, en die zichzelf evenmin kent dan de rest. Ik zie deze afschrikwekkende ruimten van het universum die me omringen, en ik bevind me aangehecht aan een hoek van deze uitgebreidheid, zonder dat ik weet waarom me ik op deze plek bevind, en niet op een andere".[...] "Omdat ik niet weet waar ik vandaan kom, weet ik ook niet waar ik naartoe ga; en ik weet alleen dat ik , bij het verlaten van deze wereld, voor altijd val ofwel in het niets, ofwel in de handen van een geïrriteerde God, zonder te weten van welk van de twee ik voor altijd deel zal uitmaken. Ziehier mijn situatie, vol van zwakheid en onzekerheid. En, uit dat alles maak ik de conclusie dat ik dus al mijn dagen zal doorbrengen zonder eraan te denken wat me moet overkomen."[...]
"Wie zou zich een vriend toewensen die op deze manier spreekt?"

Referentie
Ibidem, p 89-90, eigen vertaling

2008-11-13T00:31:00.000-08:00

"Il ne faut pas avoir l'âme fort élevée pour comprendre qu'il n'y a point ici de satisfaction véritable et solide, que tous nos plaisirs ne sont que vanité, que nos maux sont infinis, et qu'enfin la mort, qui nous menace à chaque instant, doit infailliblement nous mettre, dans peu d'années, dans l'horrible nécessité d'être éternellement ou anéantis ou malheureux."

Referentie :

Pascal, Blaise, Pensées, Tome 1. Paris : Maxi-Livres, 2001, p 88.

Commentaar

Omdat Camus het zo vaak over Pascal heeft, heb ik zijn Pensées even op een willekeurige bladzijde open geslagen, en merk meteen waarom hij zo vaak naar hem verwijst. Ik vraag mij af wat Pascal met 'malheureux' bedoelt : "De dood moet ons onfeilbaar brengen naar de vreselijke noodzaak om eeuwig verdwenen of ongelukkig te zijn". Een mogelijke verklaring is dat hij het onderscheid maakt tussen 'er is iets na de dood' of 'er is niets na de dood'. Maar in de heilsleer wordt toch gezegd dat het hiernamaals geluk belooft? Is er dan veeleer een verwijzing naar 'Hades' of het ondermaanse mee gemoeid? Ik moet dat eens uitzoeken, en dat kan door verder te lezen. Of weet iemand het antwoord?

2008-11-04T10:42:00.000-08:00

Als Professor-emeritus Erik Oger in vorig blogbericht stelt dat geen enkele filosoof, behalve Derrida expliciet de doodstraf heeft veroordeeld, dan heeft hij waarschijnlijk Camus' Réflexions sur la guillotine over het hoofd gezien.

"...La seule fois de ma carrière où j'ai conclu contre une commutation de peine et pour l'exécution de l'inculpé, je croyais que, malgré ma position, j'assisterais en toute impassibilité à l'exécution. L'individu était d'ailleurs peu intéressant : il avait martyrisé sa fillette et l'avait finalement jetée dans un puits. Eh bien! à la suite de son exécution, pendant des semaines et même des mois, mes nuits ont été hantées par ce souvenir... J'ai comme tout le monde fait la guerre et vu mourir une jeunesse innocente, mais je puis dire que, devant ce spectacle affreux, je n'ai jamais éprouvé cette sorte de mauvaise conscience que j'éprouvais devant cette espèce d'assassinat administratif qu'on appelle la peine capitale".

Folio plus, philosophie, Ed Gallimard 2002 pour le texte, 2008 pour la lecture d'image et le dossier, p. 20 (Revue Réalités, n° 105, octobre 1954)

2008-07-31T23:12:00.000-07:00

Solidariteit

Ik kan mezelf geen geweld aandoen, en iets positiefs, rationeels of zinvols verbinden aan geweld, terreur of terrorisme. De 'routebeschrijving' van deze blog vat ik nog eens kort samen : wat mijn aandacht trok bij de 'verplichte' auteurs heb ik in de kijker geplaatst; vervolgens verscheen een eindconclusie 'pro forma' : de vragen die in de filosofie worden gesteld krijgen nooit een definitief antwoord. Het enige definitieve aspect in dit leven is 'de dood', waarbij Camus 'de zelfmoord' als enige werkelijke probleem van de filosofie aankaart. Ik ga met hem mee, en betrek er andere auteurs bij, om een oplossing te vinden. Er is er geen. De desillusie is groot. Toch ben ik blij verrast dat er nog leven is na 'het Absurde'. Dat bewijs ik in mijn blog.
Ik verklaar mij solidair met de mening, gegeven door Derrida in de laatste blog.

2008-07-25T10:07:00.000-07:00

Leidt filosofie naar het schavot?

"Tijdens zijn lezing in Jeruzalem verklaarde hij (Derrida) zich solidair 'met diegenen die [...]het einde van alle geweld eisen, met diegenen die de misdaden van het terrorisme en de militaire of politieke repressie veroordelen, met diegenen die de terugtrekking van het Israëlische leger uit de bezette gebieden wensen en de erkenning van het recht van de Palestijnen zelf hun vertegenwoordigers te kunnen kiezen voor de onderhandelingen die meer dan ooit ontontbeerlijk zijn".[...]
"De Verenigde Staten is de laatste democratie van christelijke inspiratie die de doodstraf nog altijd massaal toepast. Derrida is voorstander van een onvoorwaardelijke afschaffing. In 1997 stuurt hij samen met mevrouw Mendès France een open brief naar Clinton waarin ze vragen om het proces van de ter dood veroordeelde Mumia Abu-Jamal opnieuw te openen. Derrida levert een scherpe kritiek op de doodstraf en op al wat daarmee verbonden is, om te beginnen de opvatting van soevereiniteit van de staat die zich het recht aanmaant (in Van Dale : 'aanmatigt', eig.aanpassing) om over leven en dood te kunnen beslissen. Hij laat niet na om op de theologische oorsprong van de soevereiniteitsgedachte te wijzen. Hij voert een deconstructie van het speculatieve schavot en stelt zich de vraag wat de filosofie met het schavot verbindt, want het is opmerkelijk dat geen enkele filosoof de doodstraf expliciet en als dusdanig heeft veroordeeld". (eigen vetjes)
Oger, Erik, Jacques Derrida, een inleiding.Kapellen : Uitgeverij Pelckmans, 2005,p 34-35

2008-07-23T21:28:00.000-07:00

Wat is geweld? Wat is terreur? Wat is zelfmoord? Wat is terrorisme?
Een niet te onderschatten vorm van geweld is 'psychisch' geweld. Mensen zijn 'sadistisch' vanwege hun 'zelfbehoud' : de ene zijn dood is de ander zijn brood. Natuurlijk hebben zij de masochisten ervoor nodig, anders kwijnen zij weg. Als een sadist iemands zwakke plek heeft gevonden, zal hij niet nalaten deze plek te bombarderen, met woorden en daden als een soort 'aha-Erlebnis'. Het verhoogt zijn eigen welbehagen.
Terreur is het beeld van een strand in Italië, waar twee Roma zigeunerinnetjes zijn verdronken; zij zijn toegedekt met een (hand)doek, de voeten net zichtbaar. De vakantiegangers doen alsof ze er niet liggen, koesteren zich in de zon en laten de meisjes voor wat ze zijn. Dat is schrijnend voor deze postmoderne afgang : ik kan dat beeld voorlopig niet uit mijn gedachten zetten, het is gewoon 'degeneratie' ten top. Het maakt me beschaamd dat ik een mens ben; om in algemeenheden te spreken : het is typerend voor het postmoderne ras, dus ik ben niet te beroerd om mij in deze situatie medeverantwoordelijk te voelen, als 'positief' algemeen gevoel zeg maar.
Men is vrij niet te handelen; laat maar liggen. Mimetisch kijk ik om me heen : niemand reageert? Dan ik ook niet, misschien maak ik me wel belachelijk.
Zelfmoord als enige filosofische probleem, is onoplosbaar. Zoals ik eerder beschreef, heeft het individu ook dié kracht in zich om er een punt achter te zetten. Collectieve zelfmoord kan ook natuurlijk. Of eerst de kinderen ombrengen, en dan zelf een (mislukte) poging wagen.
Ik zoek naar een rationele verklaring voor bovengenoemde fenomenen, uitwassen der postmoderniteit, maar moet ze schuldig blijven. Wie het wél kan verantwoorden, wel, er zijn er die het kunnen. Ik weet niet wie,maar hoor soms stemmen opgaan in de richting van 'zelf gezocht' en dergelijke.
Terrorisme heeft een politieke connotatie; is de politiek niet even zeer verloederd als het leven tout court? De toenemende techniek is zo danig toegenomen, dat men kan spreken van 'een uit de hand gelopen techniek'. De mens kent geen grenzen, wil zijn grenzen niet kennen. Dolgedraaid, id est rationeel niet meer voor rede vatbaar.
"Als type-voorbeeld hiervan wordt in handboeken het instinctieve gedrag vermeld van de graafwesp die telkens wanneer ze met voedsel terugkeert naar haar nest identiek dezelfde fasen herhaalt: eerst deponeert ze het voedsel op enige afstand van het nest en gaat zelf het nest inspecteren, vervolgens brengt ze het voedsel tot vlak bij de opening en gaat opnieuw binnen inspecteren, om ten slotte, eindelijk, het voedsel naar binnen te halen. De aardigheid is echter wanneer een sluwe bioloog tijdens de tweede inspectieronde snel het voedsel verplaatst tot op de aanvankelijke afstand, het arme dier niet alleen het voedsel gaat halen maar het ook opnieuw bij de ingang laat liggen om opnieuw te gaan inspecteren, en dit net zo lang tot de bioloog - uit barmhartigheid of uit verveling - beslist het experiment stop te zetten. Het doldraaiende gedrag van de beetgenomen graafwesp vertoont frappante oveenkomsten met de door Freud beschreven ongelukkigen die zich achtervolgd wanen door het noodlot. Alleen zijn het in het laatste geval wel degelijk zijzelf die, zonder het te weten, telkens hun eigen voedselpakket verplaatsen totdat het hun onmogelijk wordt het ooit nog binnen te halen. Maar wat verplicht hen dan om precies dàt te doen - tenzij, in Freuds redenering, een ander instinct, een fundameler instinct, bestemd om het leven te dwarsbomen aan het werk is?"(1)
Dit instinct is precies aan het werk bij de (zelfmoord)terrorist. Hij wordt ook wel enigszins achtervolgd door het noodlot, en dat is in dit geval het feit dat niet iedereen dezelfde godsdienst aanhangt dan hij. Want daar precies begint alle ellende : ik ben katholiek en jij islamiet. Godsdienst zou in eerste instantie over 'liefde, mededogen, geborgenheid enz' moeten gaan, maar heeft als kwalijk bijverschijnsel dat ook daar de fragmentatie buitengewone proporties aanneemt, net als bij de techniek. Terrorisme is dus een reactie op de dubbele fragmentatie qua techniek én tegelijk het ongeoorloofd gebruik maken ervan (!) (ratio) en qua religie (waanzin). Zo beschouwd is er inderdaad een postmodern rationeel ingrediënt aanwezig in het (zelfmoord)terrorisme. Als derde factor meent de terrorist(ische beweging) zich bezig te houden met politiek, waarvan men zonder aarzelen kan stellen dat ook deze, gelijklopend met de twee vorige ingrediënten, ontspoord is.

(1)De Martelaere, Patricia, Een verlangen naar ontroostbaarheid, Amsterdam : J.M Meulenhoff bv, 1993, p 56-57

2008-07-20T22:51:00.000-07:00

Samenvattend bestaat deze blog uit bespiegelingen over de verplichte auteurs, waarna een voorkeur voor Camus is ontstaan. Daarna spitste het onderzoek zich toe op zelfmoord(terreur), en zelfmoord tout court, daar het volgens Camus het enige filosofische probleem zou zijn. Zoals alle andere filosofische problemen dus per definitie 'onoplosbaar'. Het 'waarom' blijkt telkens van cruciaal belang te zijn. Het is fnuikend dat een adequaat antwoord, alsof het 'honend' de spot met ons wil drijven, uitblijft. Gissen, zoeken, niet vinden... In de veronderstelling dat de reden dat iemand zich van het leven berooft, van belang is, heb ik onderzocht dat zelfmoord een onweerstaanbare drang is om het absurde en de ondraaglijke spanning te ontvluchten. In het kader van het onderwerp past dit perfect : de zelfmoordterrorist ziet het drama van het Amerikaanse consumptiemodel, en de instandhouding ervan door een president, die door zijn eigen medewerkers als een 'failure' wordt omschreven. Deze denkt dat hij, door een godsdienstoorlog te ontketenen, het gezegde 'oog om oog, tand om tand', kracht kan bijzetten.

Geweld zou om rationele redenen te verkiezen zijn boven een vreedzame oplossing.
"En toch doet de drang tot zelfbehoud zich wel degelijk gelden, een heel leven lang, in alle hevigheid, op een manier die geen twijfel overlaat: wij willen niet sterven. Wij zijn duidelijk niet bereid, in geen geval, ons te laten besmetten, verminken, verongelukken of vermoorden -zelfs niet wanneer we toch al oud en versleten zijn, zelfs niet wanneer we niets te verliezen hebben dan verdriet en pijn".¨[...] "Het levensdoel van al wat leeft zou er met andere woorden in bestaan geen andere dan de eigen dood te realiseren, te kunnen sterven volgens een eigen, interne wetmatigheid, een soort autonomie in de ondergang te kunnen bevestigen. Dit 'sterven uit zichzelf' is uiteraard totaal verschillend van 'zelfmoord' in de gewone betekenis van het woord, waarbij het juist niet om een biologisch afsterven gaat, maar precies om een gewelddadig ingrijpen van 'buitenaf'."[...] Deze 'hebberigheid' van het levende wezen, zelfs met betrekking tot de eigen ondergang, is een bijzondere verschijningsvorm van wat Freud het primair narcisme noemt, de drang om uitsluitend voor en vanuit zichzelf te bestaan, om nooit afstand te doen van een zelfgenoegzame 'eigenheid'. Tegelijk verliest dit primair narcisme door zijn betrekking tot de doodsdrift echter zijn idyllisch karakter: het houdt de dreigende mogelijkheid in van een primair masochisme, een pervers verlangen om ook op eigen kracht de eigen vernietiging te bewerken".(1)De Martelaere, Patricia,Een verlangen naar ontroostbaarheid, Amsterdam: J.M. Meulenhoff bv, 1993, p 46-47.

2008-06-15T05:32:00.000-07:00

The war on terror. Striking neologism, nihilism. How to eliminate a postmodern phenomenon?You start by describing what the phenomenon is like : in this case, it's a way of acting, alone, or together with others, to let society know what your motives are to eliminate yourself : you think by offering yourself, allah will be greatful. This is crazy. But craziness and inventiveness go side by side. Rationalism needs a brain that is able to make plans that fulfill the aims considered. The plans need to get realized. A lunatic is not capable to fly with an aeroplane. You need to follow courses that make you able to fly into a big tower. That 's not easy, even very difficult.
When you want to fight this terror, you need to be smart, and even if you're smart, a 'phenomenon' driven by postmodern rationalism, but poisoned by religiosity that has really gone in overdrive, is impossible to fight against.

2008-04-30T01:49:00.000-07:00

ALARM : ONVOORZIENE WENDING IN GEDACHTENGANG.

Wie ben ik om te beslissen of zelfmoord al dan niet gelegitimeerd kan/mag worden?
Wat dan met euthanasie? Is dat een daad van terreur? Moet het leven tot elke prijs voorrang krijgen op de dood?

Het feit dat ik deze blog vrijwillig verderzet, bewijst dat er voor de filosofie eigenlijk nooit een 'afsluitmoment' is. Het is een zoektocht, waarbij eventueel een bepaalde zienswijze vanzelf vaker aan de oppervlakte komt dan andere. Een 'deadline' is dus eigenlijk misplaatst. Ik kan nu pas van enige 'verdieping' spreken, zodat ook mijn paper 'achterhaald' is.
Ik heb in de optie taal - en letterkunde geleerd dat een 'auteur' steeds een 'implied reader' voor ogen heeft, al leest in werkelijkheid niemand zijn geschriften.
En toch is het interessant om te schrijven en ervan uit te gaan dat niemand je leest; vanzelf, of met veel moeite, probeer je toch de juiste toon te vinden, om je implied reader niet voor het hoofd te stoten.

2008-04-29T23:48:00.000-07:00

Parallel absurde met ondraaglijke spanning : indien twéé ingrediënten, dan zelfmoord??

Het antwoord blijft neen. Zelfmoord, om welke reden ook, is nooit een optie. Beter kan men dan de 'lightversie' (eros) van thanatos bezigen. Men heeft het in de filosofie steeds over 'argumenten', volgens mijn bescheiden mening zijn dit oplossingen die bruikbaar zijn in de praktijk. Dit wordt mooi geïllustreerd in een gedicht : het onderwerp eros/thanatos is zo subtiel, maar tevens vreesaanjagend verwoord, dat het in mijn ogen 'het sublieme' weerspiegelt.

To His Coy Mistress, Andrew Marvell (1621-1678, metaphysical poet)

(Eros uitsluiten, uitstellen)

'Had we but world enough, and time,
This coyness, lady, were no crime. (zedigheid)
We would sit down and think which way
To walk, and pass our long love's day;
Thou by the Indian Ganges' side
Shouldst rubies find; I by the tide
Of Humber would complain. I would
Love you ten years before the Flood;
And you should, if you please, refuse
Till the conversion of the Jews.
My vegetable love should grow
Vaster than empires, and more slow.
An hundred years should go to praise
Thine eyes, and on thy forehead gaze;
Two hundred to adore each breast,
But thirty thousand to the rest;
An age at least to every part,
And the last age should show your heart.
For, lady, you deserve this state,
Nor would I love at lower rate.

Commentaar/uitleg : Aangezien we geen zeeën van tijd hebben, is uw zedigheid wél een misdaad.

(Thanatos, dreigend)

But at my back I always hear
Time's winged chariot hurrying near; And yonder all before us lie
Deserts of vast eternity.
Thy beauty shall no more be found,
Nor, in thy marble vault, shall sound (marmeren 'gewelf', ook 'grafkelder')
My echoing song; then worms shall try
That long preserv'd virginity,
And your quaint honour turn to dust,
And into ashes all my lust.
the grave's a fine and private place,
But none I think do there embrace.

Oplossing : escalatie van eros

Now therefore, while the youthful hue
Sits on thy skin like morning dew,
And while thy willing soul transpires
At every pore with instant fires,
Now let us sport us while we may;
And now, like am'rous birds of prey,
Rather at once our time devour,
Than languish in his slow-chapp'd power.
Let us roll all our strength, and all
Our sweetness, up into one ball;
And tear our pleasures with rough strife
Thorough the iron gates of life.
Thus, though we cannot make our sun
Stand still, yet we will make him run.

Dit koppel is duidelijk niet van plan zelfmoord te plegen, en geeft aan dat dit leven nooit mag ophouden. Het is echter sowieso onmogelijk aan de dood te ontsnappen.

2008-04-19T23:05:00.000-07:00

Ik was ervan overtuigd dat ik uitgepraat was na Camus, dit blijkt niet het geval te zijn.
Mijn eindconclusie was dat geweld absoluut te mijden is; maar het is niet te vermijden.
Voortgaande op het enige filosofische probleem, de zelfmoord, kan daar nog veel over gezegd worden. Ik heb opgezocht dat Sylvia Plath haar hoofd (diep) in een gasoven heeft gestoken; haar kinderen waren thuis, en zij heeft alle vertrekken met natte doeken bekleed alvorens tot haar (on)begrijpelijke gewelddaad over te gaan. Er waren nochtans redenen : miskenning door de moeder, en afgewezen door dichter Hughes.
Patricia de Martelaere heeft het vaak over de dood : 'Overmeestering, herhaling, zelfbehoud en doodsverlangen komen verbijsterend dicht bij elkaar te liggen, en wel tegenover één gemeenschappelijke vijand: het leven zelf. Maar hoe staat het dan met het lustprincipe? In een leven dat zich definieert door zijn eigen levensvijandigheid lijkt op het eerste gezicht bijzonder weinig ruimte over te blijven voor genot. Bij nader inzien blijkt er echter, in Freuds formuleringen, niet zo'n groot verschil te zijn tussen de dynamiek van het lustprincipe en die van het doodsinstinct : beide zijn er immers op gericht de spanning binnen het organisme zo laag mogelijk te houden. Het doodsinstinct is, in extremis, niets anders dan het geradicaliseerde lustprincipe, dat in zijn streven naar het volmaakte genot bij voorkeur alle spanning zou zien verdwijnen. Meteen wordt ook duidelijk waarom het leven, van meet af aan, zichzelf niet wil: vanwege de verhoogde spanning die de toestand van 'leven' tegenover het niet-levende onvermijdelijk met zich meebrengt'. (1)

Dit is uiterst duidelijk, begrijpelijk, aanvaardbaar, niet-abstract taalgebruik. Het plaatst mijn eerder ingenomen stelling, dat zelfmoord onaanvaardbaar is, in een ander perspectief. Het kan ook over zelfmoordterrorisme gaan : de spanning die door de westerse mentaliteit bij de islamieten wordt te weeg gebracht, kan niet door 'eros' opgeheven worden; slechts de volmaakte 'thanatos' kan het ongenoegen opheffen.
Camus had het over het absurde, de Martelaere over de onverdraaglijke spanning. Beide zienswijzen zijn valabel. In de volgende blog analyseer ik de parallel tussen de twee : hardnekkig volharden in het leven.

Weinig vrouwen zijn filosoof : àls er dan ééntje verschijnt is het er meteen làp op! Dit boek is er één om U tegen te zeggen. (Patricia de Martelaere, Een verlangen naar ontroostbaarheid. Over leven, kunst en dood.) Commentaar op achterflap : 'De essays van De Martelaere ontwijken niets en zijn daardoor op een glorieuze manier pijnlijk. Ze zijn briljant omdat ze nergens vaag zijn, terwijl ze toch de meest gevoelige onderwerpen behandelen.' Carel Peeters in Vrij Nederland.

Patricia de Martelaere (1957) is hoogleraar filosofie in Brussel en Leuven. Naast drie romans en een dichtbundel publiceerde zij de essaybundels 'Verrassingen (1997), waarvoor zij de Vlaamse Cultuurprijs voor Kritiek en Essay 2000 ontving, en 'Wereldvreemdheid '(2000). ' 'Een verlangen naar ontroostbaarheid' werd in 1994 bekroond met de J. Greshoffprijs.
(1)Patricia de Martelaere,Een verlangen naar ontroostbaarheid, Over leven, kunst en dood. Amsterdam : J.M. Meulenhoff bv, 1993, p 53.

2008-04-18T09:32:00.000-07:00

'Een van Sylvia Plaths laatste gedichten, waarin ze een vrouw beschrijft die haar blijkbaar net in de dood is voorgegaan, begint met de woorden 'The woman is perfected', waarin beide betekenissen van beëindiging en vervolmaking zijn bijeengebracht. Dit 'perfectum' is de tijdsdimensie die de zelfmoordenaar alsmaar voor ogen staat. Het zwaartepunt van zijn bewustzijnsleven ligt niet in het heden - want daar ontplooit zich de wereld van de genieter -, maar ook niet in het echte verleden, waar piekeraars en kniezers zich onledig houden, en evenmin in de toekomst van dromers en strevers naar een beter bestaan. Zijn tijd is een heel speciale tijd, die zelfs in de grammatica niet veel aandacht krijgt - het is de 'toekomend verleden tijd', de tijd van het 'ik zal gedaan hebben' of het ' ik zal hebben geleefd'. Zijn passie is die van het beëindigen.'
Referentie
Patricia de Martelaere, Een verlangen naar ontroostbaarheid, J.M Meulenhoff bv, Amsterdam, 1993, p 101

2008-04-17T23:59:00.000-07:00

"Onder bepaalde omstandigheden moet een onverbeterlijke dwaas worden bestraft: wie niet horen wil, moet voelen. Straf is iets anders dan het wakker schudden in het begin. Maar het opleggen ervan mag niet in toorn geschieden: men moet zich beperken tot een objectieve afweer van onrechtmatige excessen. Straf is nooit doel op zichzelf, doch mag slechts dienen om de normale toestand te herstellen. Dit geldt zowel voor de opvoeding, alsook voor de maatregelen van een regering tegenover een bevolking, die zich aan overtredingen heeft schuldig gemaakt. Het ingrijpen van de regering dient nooit anders dan corrigerend te zijn en het herstel van de openbare veiligheid en rust tot enig doel te hebben".
Referentie
I Tjing, Confucius, 6000Bc
Commentaar
De herkomst van dit citaat komt uit het Boek der Veranderingen, waarin veel waardevolle informatie te vinden is, maar dat tevens 'verguisd' wordt als waarzeggerij.
Het bestaat uit 64 hexagrammen, het citaat bovenaan was hexagram 4 'De Jeugddwaasheid'. Het behoeft geen commentaar.
Wat ik wel straf vind is wat ik te lezen krijg in hexagram 22 'De Bekoorlijkheid' : er wordt ook vermeld dat Confucius zich onbehaaglijk voelde bij deze uitkomst. Maar wat ik erin gevonden heb is waar de zeer geachte heer Schopenhauer de mosterd heeft gehaald, want daarin staat : 'Het teken toont de rustende schoonheid: binnen klaarheid en buiten stilte. Dat is de rust van de reine contemplatie. Als de begeerte zwijgt, de wil tot rust komt, dan manifesteert zich de wereld als voorstelling. Als zodanig is ze schoon en aan de strijd om het bestaan ontrukt. Dat is de wereld van de kunst. Maar door louter contemplatie wordt de wil niet definitief tot rust gebracht. Hij zal weer ontwaken, en al het schone blijkt dan slechts een voorbijgaand verheffend moment geweest te zijn. Daarom is dit nog niet de eigenlijke weg naar de verlossing.'
Commentaar
Het kan niet dat Confucius het van Schopenhauer heeft, want het is +/- 8000 jaar eerder geschreven. Wat gaan we nog allemaal ontdekken?
Nog een woordje over Tibet en de Dalai Lama : vredelievendheid wordt gewoonweg uitgedaagd en uit zijn tent gelokt om toch in gewelddadigheid omgezet te worden. Schandalig.

2008-04-03T22:59:00.000-07:00

Het is wel pijnlijk om te aanvaarden dat, wanneer men aanneemt dat de absurditeit het basisingrediënt van het zijn van de zijnden is, men dan 'uitgeklapt' is... Men kan alleen moedig proberen 'vol te houden' dat... men op de hoogte is van alle pogingen die gedaan zijn om andere verklaringen te geven, en dat men daar respect voor heeft.

"God dus. Eerst maar een definietsie? De Onveroorzaakte Oorzaak... Of: een cirkel waarvan het middelpunt overal was en de omtrek nergens... Beide definietsies waren, dacht ik, van gerenommeerde kerkvaders, en juist waren zij zeer zeker, maar mij te abstrakt, en ze drukten voor mij van het wezen Gods eigenlijk niets uit dat mij ontroerde en bevredigde.
God was volgens mij het Zegevierende Niet-Zijn.'... 'De wereld, de schepping, het heelal, dat was ééns in de tijd ontstaan. Of eigenlijk niet : de schepping had niet in de tijd plaatsgevonden, maar met de schepping was pas de tijd, en het begrip daarvan, ontstaan, net als de ruimte, de materie, en oorzaak en gevolg.'...'Was de vraag 'waarom?' legitiem? Ik dacht van wel.'...'Hij had voor Zijn schepping een reden gehad. En er kon slechts één reden zijn : Zijn eenzaamheid. Hij leed onder Zijn eenzaamheid, en had die niet meer kunnen dragen. Hij schiep het heelal, de wereld, het leven en tenslotte de mens, opdat een deel van Hemzelf, dat Hemzelf was maar tevens vrij en onafhankelijk zoude zijn van Hem, Hem uit vrije wil zoude liefhebben. Daarvan was niet veel terecht gekomen, zo lofwaardig als men het plan mocht noemen : het was lelijk uit de hand gelopen."

Referentie
Gerard Reve, Verzameld werk, deel 3 : 'Moeder en zoon', p. 606-607, Uitgeverij L.J. Veen, Amsterdam/Antwerpen, 1999.

2008-03-22T00:01:00.000-07:00

Don Juanisme

'Ce n'est point par manque d'amour que Don Juan va de femme en femme. Il est ridicule de le représenter comme un illuminé en quête de l'amour total. (...) "Enfin, s'écrie l'une d'elles, je t'ai donné l'amour." S'étonnera-t-on que Don Juan en rie : "Enfin? non, dit-il, mais une fois de plus." Pourquoi faudrait-il aimer rarement pour aimer beaucoup?'(p 99)

'Don Juan est-il triste?(...) 'Mais de plus, les tristes ont deux raisons de l'être, ils ignorent où ils espèrent. Don Juan sait et n'espère pas.(...) 'Et c'est bien là qui est le génie : l'intelligence qui connaît ses frontières'. (p 100)

Referentie
Albert Camus, Le Mythe de Sisyphe, Paris: Gallimard. 1942

Commentaar
Aangezien mijn blog sinds gisteren afgesloten is, kan ik nu wat afwijken van het onderwerp, en er toch mee verbonden blijven. Tot later.

2008-03-20T22:13:00.000-07:00

Voetnoot
Jammer dat ik geen tijd heb om commentaar te geven bij het volledige werk Le Mythe de Sisyphe van Albert Camus, dat ik nu lees.
Hij haalt Kierkegaard, Chestov, Kafka, Dostoievski aan zonder te verwijzen. Waar hij bijvoorbeeld wél een voetnoot plaatst is op bladzijde 62 : 'L'absurde, qui est l'état métaphysique de l'homme conscient, ne mène pas à Dieu.' 1

1. Je n'ai pas dit 'exclut Dieu', ce qui serait encore affirmer.(1)

(1) Ik wou alleen maar even de aandacht vestigen op de manier waarop Camus aangeeft wat een ontzettend belang hij hieraan hecht.

2008-03-18T02:48:00.000-07:00

Paradise Now

Referentie : Nederland/Duitsland/Frankrijk, 2004
Regie : Hany Abu-Assad.

Commentaar

Ik denk dat deze eindbeschouwing mijn filosofische conclusie is. Deze moet vergezeld gaan van argumenten. Ik denk dat ik al heb laten doorschemeren dat ik geweld, terreur en terrorisme overbodige acties vind. Ik heb mijn gading gevonden bij de zienswijze van Camus, die geweld afwijst, en er zeker niets zinvols in ziet. Het filosofische probleem bij uitstek, zelfmoord, zou er bij Camus op wijzen dat het absurde leven ondraaglijk is, bovendien is er geen hoop op een hiernamaals. Dit is incompatibel met de motieven van de zelfmoordterrorist : deze is er van overtuigd dat een beter leven nu moet beginnen. Hij meent dat door zijn daad, die een signaal is, weliswaar niet onmiddellijk zo'n hiernumaals zal beginnen. Hijzelf denkt echter, door zichzelf te offeren (en met hem onschuldige slachtoffers), dat hij in het paradijs belandt, nu. Nochtans zou deze voor Camus ook gecatalogiseerd worden bij 'zinloos geweldenaar'. Ze behoren beiden tot dezelfde, filosofische probleemcategorie. Toch is er een overeenkomst : onvrede met de bestaande toestand : de eerste kan de absurditeit niet aanvaarden, de tweede kan geen vrede vinden in de huidige stand van zaken. Maar als ik het goed begrijp is de mens, of de wereld an sich niet absurd, alleen als de twee elkaar ontmoeten. Dus is er een parallel. De mens komt in contact met de wereld, en wordt zich bewust van zijn eigen absurde bestaan hierin. Dit is shocking. De één verliest zich in de illusie van een hiernamaals, vlucht in drank of drugs, in het aanbidden van een god, of pleegt zelfmoord... De ander blijft nuchter en aanvaardt zijn lot met als eindbestemming de dood. Hij zal deze laatste echter niet vrijwillig bespoedigen. De zelfmoordterrorist is ook geschokt door het contact met de wereld, en zal als signaal zichzelf opblazen. Beiden zijn op hun manier helden. (niet degene die het absurde ontkent). De stelling van Camus klopt dus dat geweld, terreur en (zelfmoord)terrorisme niks oplossen. Toch spreekt hij van 'rebellie', hoe kan dit stroken met 'berusting'? Misschien is een 'berustende rebellie' een bepaald gedrag, dat voortkomt uit mijn nieuwe, herwonnen, echte vrijheid. En ik denk niet dat Camus dan bedoelt met zijn 'maximum aan ervaringen' dat ik geweldig de beest ga uithangen, ga plunderen en moorden enz. Wel dat de illusie waarin ik voordien leefde voorgoed opgeheven wordt. Ik heb in mijn paper al benadrukt dat er 'gradaties' zijn van geweld, maar dat moslimterrorisme een van de meest verwerpelijke vormen is, omdat het tegen niemand in het bijzonder is; éénder wie kan ervan slachtoffer worden. Je hebt gewoon pech.
De film laat de laatste vierentwintig uur van twee zelfmoordterroristen zien, Said en Khaled.
Het is een gruwelijk gegeven dat de Palestijnen al enkele decennia door de Israëli's onderdrukt worden. De maker van de film wou geen legitimatie aantonen door de verfilming van dit terrorisme. Twee gewone jongens worden getoond, die een jobje doen bij een tweedehandsautohandel. Ze worden 'uitverkoren' om naar Tel Aviv af te reizen en daar hun daad van martelaarschap te volvoeren. Menselijke dingen worden getoond : Said sluipt 's nachts nog naar zijn lief om haar autosleutels te bezorgen van haar gerepareerde auto. Abu-Assad laat verschillende mensen hun mening geven over de onvoorstelbare daad. Het gaat niet om blind idealisme. Het is allemaal te intens en te persoonlijk. Ook humor wordt niet vermeden als Khaled zich tot zijn moeder richt na zijn zelfmoordboodschap in de camera en haar vertelt waar ze goedkope waterfilters kan kopen. Said poetst zijn tanden nog.
Eigenlijk wordt getoond dat deze mensen heel gewoon zijn. Maar het tegenstrijdige is dat ze zich niet gewoon gedragen door zo'n daad te stellen.
Als ik mij redelijk gedraag, laat ik mij niet in met geweld, terreur en terrorisme. Ik ben verantwoordelijk voor de mensheid in zijn geheel, en als ik me voorstel wat een ravage ik zal aanrichten door een terroristische actie te ondernemen, zal ik deze daad gewoonweg niet stellen.
Dit is de simpele eindbeschouwing van mijn blog, die ik heb proberen te beargumenteren, en waarbij ik een zekere samenhang in de blogberichten heb nagestreefd. Dit terreurcollege heeft mij veel meer aangegrepen dan ik verwachtte, hoewel dat totaal uit den boze zou zijn. Filosofie bestaat uit meer dan emoties alleen, maar het heeft geen zin om me ermee bezig te houden als het alleen maar bestaat uit abstracties, veronderstellingen, bewijzen, logica... Het concreet menselijke is er nauw mee verbonden, en het statuut van de mens en waar hij mee bezig is, moet zeker in vraag gesteld worden. Er zijn grenzen aan rationele verklaringen, en de meeste filosofen hebben problemen gehad met bijvoorbeeld het mind-body dilemma, wat een onopgelost basisprobleem blijft. De antwoorden zijn nooit een eindpunt; altijd komen er andere in de plaats. Dit klinkt waarschijnlijk allemaal erg melig, maar ik vind toch : grote filosofen vanaf Plato zeggen allemaal iets anders, dat is toch een spiegelbeeld van het individuele karakter van de mensheid in zijn geheel? Of nee, de natuurfilosofen zijn ook zeer belangrijk geweest. Bijvoorbeeld Herakleitos, die reeds in 500 BC beweerde dat 'Oorlog de vader van alles is'. Zijn bijnaam was 'Ho Skoteinos' ofte 'De Duistere'. Zijn uitspraak is tot op de dag van vandaag van een onvoorstelbare geldigheid.

2008-03-18T00:53:00.000-07:00

'Il n'y a qu'un problème philosophique vraiment sérieux : c'est le suïcide'.

Referentie : Albert Camus, Le Mythe de Sisyphe, Paris, Editions Gallimard, 1942, 187 p.

Commentaar

Als je éénmaal besloten hebt dat het Absurde het leven zelf is, kan je niet meer terug. Je weet wat je achter je hebt gelaten (nostalgie), maar je weet ook dat de enige zekerheid je zinloze dood is. Je verzet je er niet tegen, je blijft gewoon op deze grens staan, of zo je wilt, aan de rand van het ravijn. Je springt niet, dat zou de overwinning van de dood op het absurde betekenen. Je rebelleert wel tegen het absurde, maar je probeert het niet op te heffen. Als je je niet meer verbonden voelt met normale stervelingen, beleef je een tweede soort vrijheid, de echte vrijheid. Het gaat erom het leven ten volle te leven, want je hebt er maar één. De hoeveelheid ervaringen is van belang, dus de kwantiteit, niet de kwaliteit. Een soort bewust donjuanisme. Dat is een punt waar ik vraagtekens bij zou plaatsen; je kan het leven ook ten volle leven als er wat kwaliteit bij zit ook. Maar dan zou het niet meer absurd zijn. Een andere bedenking is dat je mensen het recht niet kan ontnemen bewust in een illusie te blijven leven. De werkende mens kan vergeleken worden met Sisyphus, die telkens opnieuw zijn steen de berg oprolde (dit was een straf van Zeus), en tijdens de korte periode dat hij weer naar beneden liep om deze zinloze handeling te herhalen, is hij zich bewust dat hij zich zijn eigen leven toeëigent. Il faut imaginer Sisyphe heureux.
Sartre heeft ooit een werk gepubliceerd(1), waarin hij soortgelijke grenservaringen beschrijft. Hij leefde toen nog niet in onmin met Camus. In De Muur beschrijft hij de situatie van een terdoodveroordeelde: hij leeft op de grens van leven en dood, en er is geen weg terug. Hij is er zich ten volle van bewust. In De Kamer volgt een vrouw haar man bewust in zijn 'gekte'. Zij behoort niet meer tot het geordende van de normale mens, maar ook niet tot het onbewuste van de echte 'lunatic'.
Dit zijn duistere bespiegelingen, en het is niet gemakkelijk om hierin het geluk te vinden.
Toegepast op het onderwerp van de blog, valt het ten eerste op dat er aanvankelijk een éénstemmigheid te vinden was bij Sartre en Camus. In de lezing van Ruud Welten kwam vooral de tegenstelling tot uiting. Camus wil het zinloze geweld vervangen door de dialoog, en vanuit het citaat zie infra, ons doen toespitsen op het ware probleem van de zelfmoord, in dit kader dus zelfmoordterrorisme. Met dit thema ga ik verder in de volgende blog aan de hand van een film.

(1)Jean-Paul Sartre, De Muur (De muur, De kamer, Herostratos, Intimiteit, De jeugd van een leider), Amsterdam, De Bezige Bij, 1970, 7e ed., 204 p.

2008-03-18T00:48:00.000-07:00

Lezing Ruud Weltens dd. 27/2/08

Commentaar

De oppositie Camus/Sartre werd belicht op een rustige, aangename manier. De nadruk werd telkens gelegd op het 'sympathieke' van Camus, wat 'noodzakelijk ' in 'een probleem' zou uitmonden. Een kort artikel van Camus over het thema 'kolonisatie' beklemtoonde telkens weer dat een oplossing 'de dialoog' is, wat qua pacifisme een nobele visie is.
Doch de toon van Sartre was geheel anders, 'cynisch'. Er scheen veel meer over te zeggen : zijn denkwijze vertoont een dialectiek minus de hegeliaanse 'aufhebung'. Het geweld zit reeds in de structuur van de kolonie : de heerser kan niet zonder zijn slaven, anders valt er niets te onderdrukken. Als er een einde aan de terreur moet komen, moet die derhalve per definitie ook gewelddadig zijn. De spreker liet verstaan dat Sartre's filosofie geen oplossingen biedt en hij geregeld van mening verandert.

2008-03-17T06:50:00.000-07:00

Hegel

Referentie
Peter Singer, Hegel. Uit de reeks Kopstukken uit de filosofie, verschenen als bijlage bij 'De Morgen', in samenwerking met Oxford University Press, 1983. Nederlandse vertaling : Willemien de Leeuw. Rotterdam: Lemniscaat b.v. 2000.

'Het onderwerpen van alles aan het heldere koude licht van de rede en het verwerpen van alles dat zijn basis heeft in bijgeloof of overgeërfd privilege, was de leer van Franse denkers uit de achttiende eeuw als Voltaire en Diderot. De Verlichting en de Franse Revolutie die daarop volgde, zijn in feite de volgende - en bijna laatste - gebeurtenissen in Hegels verslag van de wereldgeschiedenis.'(1)
'Hegel aanvaardt het standpunt dat de Franse Revolutie het resultaat was van de kritiek van Franse filosofen op de bestaande orde. Het Frankrijk van voor de Revolutie had een adelstand die geen werkelijke macht bezat, maar die over een verwarrende hoeveelheid privileges beschikte die geen rationele basis hadden.'(2)

Commentaar

De lezing gehouden door Herbert De Vriese dd. 19/02/08 kwam pas ten volle tot zijn recht nadat ook de documentaire over de Franse revolutie vertoond was, en de lezing over Hegel gehouden was. De docent leek de koude rationaliteit te willen promoten, die, zo ze ontdaan zou zijn van nadere toelichting, cru zou overkomen. Het feit dat terreur niet ingegeven zou worden door irrationaliteit en fanatisme, leek op het eerste gezicht ongeloofwaardig.
De documentaire over de Franse revolutie was een verdere aanloop naar de opvatting over terreur van Hegel. Zeer indringend werd de teloorgang van de monarchie getoond : Lodewijk XVI met zijn Oostenrijkse vrouw Marie Antoinette hielden er een luxueus leventje op na. Tijdens de eerste zeven jaren van hun huwelijk kon niet gezorgd worden voor een troonopvolger door een aandoening bij de vorst, die hij aanvankelijk weigerde te laten verzorgen. Dit zorgde voor spot en misnoegen bij de bevolking. Later kreeg het paar vier kinderen.
Het volk leefde ondertussen in miserabele omstandigheden : het hoofdbestanddeel van hun voedsel, graan, was niet voor handen en ze leefden in bittere armoede.
Robespierre verscheen ten tonele, en bracht de bevolking op de hoogte van de wantoestanden.
Het volk kwam in opstand, en de koning en de koningin vonden beiden de dood onder de guillotine.
Tijdens het college over Hegel bleek dit een goede illustratie van zijn visie op terreur. De cultuur mondt volgens hem noodzakelijk uit in terreur. Dit lijkt nog steeds erg tegenstrijdig voor mensen die een hoge pet op hebben van cultuur. Cultuur staat immers voor 'beschaving' en tegenover 'natuur'. Op een gegeven moment staat één individu tegenover het algemene. In de les werd beargumenteerd dat het algemene niet kan handelen, laat staan dat het een individu zou kunnen 'kiezen'.
Het algemene moet uitgeroeid worden, en wel door het laatste restje wat het nog bezit af te pakken : zijn leven, en wel zodanig dat het onvervulde punt van het absoluut vrije zelf genegeerd wordt, het betekent niks meer dan het doorhakken van een kool (waar Hegel verwijst naar Kohlhobel, een machine om zuurkool te maken, en die al veel eerder bestond dan de guillotine). De guillotine stond nog voor 'een humane methode', het is efficiënt en verwijst naar de techniek.
Een andere manier is de verdrinkingsdood, 'als een slok water'.
De terreur van het doden is de keerzijde van het eigen streven naar vrijheid. De waardeloze dood, de onvervulde negativiteit van het zelf, vindt een omslag naar absolute positiviteit : de geest beseft : terreur ben ik zelf, en vanaf deze moment wordt de geest geschrapt als een collectief gebeuren.
Ik citeer opnieuw Singer om mezelf gerust te stellen : 'Het zelfbewustzijn lijkt ertoe te zijn veroordeeld om permanent onbevredigd te blijven, want als het object van begeerte als onafhankelijk object wordt opgedoekt, dan zal het zelfbewustzijn datgene wat het voor zijn eigen bestaan nodig had, hebben vernietigd. Hegels oplossing voor dit dilemma is om van het object van het zelfbewustzijn een ander zelfbewustzijn te maken. Op deze manier heeft elk zelfbewust wezen een ander object waarmee het kan contrasteren, maar het andere 'object' blijkt niet een eenvoudig object te zijn dat je moet bezitten en dat daarom wordt 'tenietgedaan' als extern object, maar een ander zelfbewustzijn dat zichzelf kan bezitten en daarom zichzelf als extern object kan opdoeken. Maakt u zich geen zorgen als dit onduidelijk lijkt. In Hegels tekst is het nog veel onduidelijker. Eén commentator, Ivan Soll, heeft het over de 'extreme ondoorzichtigheid' van Hegels betoog op dit punt.'(3)
De beste manier om Hegel te begrijpen is te aanvaarden dat hij het indivuele als een kleine, onbeduidende schakel beschouwt, die wedijvert met de andere onbeduidende schakels. Erkenning blijft uit, en frustratie en schizofrenie zijn het gevolg. Doordat mijn 'belang' genegeerd wordt door de andere schakel(s), heb ik alleen nog dié macht die me in staat stelt mezelf te negeren, en op meest extreme wijze : mezelf 'aufheben' in de dood, dan kan ik de ander het plezier ontnemen mij niet te willen erkennen ofwel de ander 'aufheben' in de dood.
Op grotere schaal ziet Hegel de vrijheid als negatief moment dat noodzakelijkgevolgd wordt door terreur : het algemene moet te niet gedaan worden, er is geen weg naast. Nochtans spreekt Peter Singer wel degelijk over de keuzemogelijkheid, die ook bij Hegel ingebouwd schijnt te zijn : 'Ons eerdere onderzoek naar Hegels opvatting over vrijheid liet zien dat wij voor hem vrij zijn wanneer wij in staat zijn te kiezen zonder gedwongen te worden door andere mensen.'(4)
Ik kan alleen maar toegeven dat er van Hegels 'opaciteit' iets fascinerends uitgaat, maar dat je dat op bepaalde momenten het best tot zijn recht laat komen door het niet te (proberen te) ontsluieren.

(1) Op. cit. p. 37
(2) Ibid.
(3) Op. cit. p. 87-88
(4) Ibid, p. 99

2008-03-15T03:11:00.000-07:00

Een woordje over 'What is a time of Terror?

'The premise for the thesis that ours is an age of terror is the belief that this threat has assumed an unprecedented potential for inflicting violence on a mass scale'.

Referentie

Frank Furedi, Invitation to terror, 2007

Commentaar
Ik heb begrepen dat er in de blog een bespiegeling gewijd dient te worden aan de Conferentie dd. 29 februari 2008. Omdat mijn kindje ziek was, kon ik niet aanwezig zijn. Van anderen heb ik gehoord dat ik wel degelijk iets belangrijks gemist heb.
Als ik het foldertje bekijk, heb ik toch drie (Arthur Cools, Dana Villa, Ruud Welten) van de zes sprekers horen spreken, en heb ik zelfs met één van hen (Dana Villa) een persoonlijk gesprekje gehad. Tijdens de pauze ging iedereen naar buiten om te pauzeren, en ik bleef zitten, en Dana Villa ook. Ik vroeg of Hannah Ahrend akkoord zou zijn met de 'ex post-facto'bestraffingen' na WO II. Tijdens de naziperiode golden immers andere wetten; een vraag uit de rechtsfilosofie is dan ook : moeten de 'rancuneuze aanbrengers' toch een straf krijgen of niet? Het gaat over mensen die bijvoorbeeld hun buurman verklikten bij de nazi's omdat die laster vertelde over Hitler, of Joden liet onderduiken. Sommige mensen vinden dat in een klimaat waar angst en terreur de boventoon voeren, andere wetten gelden, of het gebrek eraan mensen anders doet reageren dan normaal en ze daarom niet aposteriori gestraft moeten worden. Dana Villa, en met hem Hannah Arendt, vond dat dezen wel degelijk gestraft moeten worden.

2008-03-14T03:11:00.000-07:00

Tevergeefs op zoek naar het 'waarom' met Bill Durodié.

'Yet it is precisely the 'why' that is of interest. Without understanding why, there is little hope of precluding such incidents from happening again in the future'.

Referentie

Bill Durodié, Fear and Terror in a Post-Political Age. Government and Opposition, Vol. 42, No. 3, p 427, 2007.

Commentaar
Durodié geeft zelf al aan dat er geen 'waarom' voor handen is omdat hij een citaat aanhaalt ('Man is not destroyed by suffering; he is destroyed by suffering without meaning' V.E. Frankl, Man's search for Meaning, Boston, Beacon Press, 1959) en dat het terrorisme voorspeld is. In de Koran wordt duidelijk geschreven dat al wie zich niet gedraagt volgens de normen en voorschriften van de Islam een vreselijke dood zal sterven.(De Koran, p. 322, zeventiende sura 'Al-Isra' of De nachtreize: "Wij hebben aan de zonen Israëls in de Schrift de beslissing gegeven: Gij zult op de aarde twee malen verderf verspreiden en gij zult rijzen tot op grote hoogte. Wanneer dan de tijd komt van de eerste der twee aanzeggingen zenden Wij tegen u dienaren van Ons toegerust met hevig geweld die tussen de woningen door speuren en het zal worden een verwerkelijkte aanzegging. ... Deze Oplezing leidt naar de rechter gebaande weg en verkondt aan de gelovigen die heilzame werken verrichten dat voor hen een groot loon en dat Wij voor hen die niet geloven in het latere leven een pijnlijke bestraffing hebben bereid....")Zie ik hier iets over het hoofd? Ruk ik iets uit de context? Is er misschien sprake van metaforisch taalgebruik? Ik benadruk dat ik enkel registreer.(
Ik probeer in mijn blog het zinloze van alle vormen van geweld aan te tonen, en dat kan het best gebeuren door het inleven in het concrete : de verwarring, de wanhoop na een terreurdaad.
Ik denk dat met het proberen te begrijpen van het 'waarom', er geen oplossing komt en dat daardoor niet kan vermeden worden dat dergelijke daden zullen blijven bestaan.

2008-03-13T10:23:00.000-07:00

De terreur van het bange afwachten of ik de tiende ben of een veelvoud ervan.

'Maar de verschrikkelijkste van alle straffen was de decimatie van de legers, waarbij van een heel leger één op de tien mannen, die door het lot werd aangewezen, terecht werd gesteld. Om een mensenmassa te straffen had men geen afschrikwekkender methode kunnen bedenken dan deze. Want als een massa zich ergens aan schuldig maakt, en onduidelijk is bij wie de verantwoording ligt, dan kan men niet iedereen straffen...'

Referentie

Niccolo Machiavelli, Discorsi. Gedachten over Staat en Politiek. Vertaald, ingeleid en toegelicht door Paul van Heck

Commentaar
Dat is nu wel bangelijk straffe kost; zie ik hier nu Bush aan het werk, of vergis ik mij? Als hij om zich te wreken op het brein of het netwerk van 11/9, Irak binnenvalt, maar niet precies weet wie hij zal aanvallen, en dan maar gokt op die en die gebouwen (zogenaamd strategisch), en daardoor vooral onschuldige burgers treft. Machiavelli beweert dat degenen die het overleefd hebben, zich uit angst wel zullen koest houden, maar ik denkt dat die zullen rebelleren tegen de sterren op.

2008-03-13T08:10:00.000-07:00

Kwaad in één keer, dan valt het minder op.

"Als iemand ergens de macht wil grijpen, dient hij alle daden van agressie van te voren te plannen, en deze in één keer ten uitvoer te brengen, om te vermijden dat die agressie een dagelijks terugkerende gewoonte wordt; want als zij eenmalig blijkt te zijn geweest, gaan de mensen zich uiteindelijk veilig voelen en kan hij hen door weldaden voor zich winnen..."
'Want het kwaad dat men doet, dient men in één keer te doen, zodat het minder opvalt en minder kwaad bloed zet;...
..."het is veiliger gevreesd te zijn, dan geliefd".

Referentie

Niccolo Machiavelli, Il Principe en andere politieke geschriften, vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Paul van Heck. Amsterdam : Ambo. 2006.P; 131§27

Commentaar

Toegepast op de huidige terreur kan men tegenwerpen dat het niet is omdat het in één keer gebeurt, dat het minder opvalt, wel integendeel. Minder kwaad bloed heeft het ook niet gezet door de éénmaligheid : vanuit het 'steuncomité' van de organisatoren van elf september, is de zaak terug in de herinnering brengen door zelfmoordaanslagen e.d. schering en inslag. De tegenstanders zijn tot op de dag van vandaag een 'war on terror' aan het voeren.
Het 'van te voren plannen' kan wel een vergelijkingspunt opleveren.
Ik probeer mij in te beelden hoe een geliefde vorst het land regeert en een gevreesde; het veiligheidsaspect van de laatste ontgaat me een beetje. Als je bang bent,bijvoorbeeld om als Jood gedeporteerd te worden, zal je je wel in veiligheid willen stellen door onder te duiken. Voor de machthebber is dat niet zo'n veilige situatie, hij kan niet inschatten hoeveel mensen zich verborgen houden en tot wat die allemaal in staat zijn. Hij kan wel rekenen op de verklikkers, die uit angst de Joden aangeven.

2008-03-13T07:50:00.000-07:00

Pseudo-waanzinnig?

'Het is uitermate verstandig om op het juiste moment waanzin te veinzen'.

Referentie

Nicolo Machiavelli, Il Principe en andere politieke geschriften, vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Paul van Heck. Amsterdam : Ambo. p. 389

Commentaar

Als iemand de macht wil grijpen, is het nuttig te doen alsof men gek is, en dit om de aandacht van zichzelf af te wenden. Machiavelli geeft eigenlijk allemaal tips om succesvol aan de macht te komen en die ook te behouden. In zijn werk Discorsi beschrijft hij aan de hand van Livius, hoe Tarquinius Superbus enkele vooraanstaande personen, ook de zoon van zijn zuster uit de weg had geruimd, omdat hij meende dat zij zijn macht in de weg stonden. De broer van de vermoorde, Lucius Iunius, besloot zich als zijnde volkomen onschuldig voor te wenden door zijn bezittingen aan de koning te schenken, zich Brutus te noemen en waanzin voor te wenden. Tarquinius was er echter niet gerust op, en stuurde twee van zijn zoons naar Delphi om het orakel te raadplegen. Brutus vergezelde hen. Het orakel deelde mee dat degene die het eerst 'de moeder' zou kussen, de hoogste macht in Rome zou verkrijgen. Brutus , 'de waanzinnige' was de enige die besefte dat 'Moeder Aarde' bedoeld werd, en niet de eigen moeder,zoals de twee broers veronderstelden.
Een goeie taktiek , iemand die als waanzinnig wordt beschouwd, die wordt toch niet voor 'vol' aanzien, en men zal nooit vermoeden dat daarin het grootste gevaar schuilt.
Vaak worden hedendaagse terroristische aanslagen als 'irrationeel' en 'waanzinnig' beschouwd.
Als men Machiavelli mag geloven, schuilt hierin de 'koude rationaliteit', die tijdens de colleges besproken werd.
Referentie

2008-03-12T09:08:00.000-07:00

Slechte daden ingegeven door slechtheid.

'But here remains also the truth that every end in history necessarily contains a new beginning'.

Referentie

Augustinus, De Civitate Dei, Boek 12, hoofdstuk 20

Commentaar

Zo besluit Hannah Arendt haar werk, besproken door Dana Villa, en tijdens de lezing liepen de mogelijke verklaringen van deze zin nogal uiteen. Het citaat komt van Augustinus. Ik denk dat een verklaring ervoor te vinden is in zijn Confessiones. Hierin beschrijft hij de omwenteling van een liederlijk naar een braaf leven. Hij wil zijn zondige leven helemaal niet goedpraten : het stelen van peren in zijn jeugd is slecht. De oorzaak van zijn daad is 'slechtheid' tout court.
Alleen God is niet slecht en niet onderhevig aan bederf; deze situatie is voorbestemd voor de mensheid, wat meteen met zich meebrengt dat de mens aanvankelijk goed is; alleen iets dat goed is kan bederven. Maar Augustinus heeft bewezen dat de mens sterk genoeg is om het bederf tegen te gaan. Het is dit wat Ahrend misschien bedoelt : zelfs totale terreur draagt in zich de mogelijkheid van een nieuw begin, en het is dan niet een slecht begin dat zij voor ogen heeft.
Referentie
Augustinus, De Civitate Dei, Boek 12, hoofdstuk 20.

2008-03-11T23:03:00.000-07:00

Terreur ingegeven door eenzaamheid of ouderdom, een kwaal uit de marginaliteit

"Loneliness, the common ground for terror, the essence of totalitarian government,..."
"...without contact each of us would be enclosed in his own particularity of sense data which in themselves are unreliable and treacherous".[...] "What prepares men for totalitarian domination in the non-totalitarian world is the fact that loneliness, once a borderline experience usually suffered in certain maginal social conditions like old age, has become an everyday experience of the evergrowing masses of our century".

Referentie

Dana R. Villa, Politics, Philosophy, Terror. Essays on the thought of Hannah Arendt. Princeton University Press, New Jersey : Princeton. 1999. p. 475,476, 478

Commentaar

De preconditie voor terreur is voor Hannah Arendt de eenzaamheid, waarbij in het individu een broeihaard van ideeën kan ontstaan die niet meer te toetsen zijn aan algemene normen. Daardoor ontstaat het totalitaire; dit houdt immers, maar dan op grote schaal, geen rekening meer met regels en wetgevingen.
Het 'manke' aan de veronderstelling is dat dit niet bij elk individu zal ontaarden : eenzaamheid wordt per definitie zeer negatief omschreven: 'een borderlineconditie' is van psychiatrische aard, een voorbeeld is een geadopteerd kind dat geen structuur aankan, en er een geweldig zootje van maakt en meteen gelinkt aan een 'marginale' conditie. Dit laatste zal wel eerder het geval zijn in een 'marginaal milieu', veeleer dan in een gezin waar liefde en welvaart de boventoon voeren. Maar dit is niet per definitie zo. Ook de ouderdom wordt als een marginale sociale conditie omschreven, wat alweer een veralgemening is die niet altijd opgaat. Zij beweert dat deze conditie 'vroeger' zelden voorkwam, maar nu veel meer.
Wat er tijdens de lezing van Dana Villa werd opgeworpen door Arthur Cools, lijkt mij nog het beste voorbeeld, namelijk een voorbeeld uit de literatuur. In het werk van Franz Kafka 'Der Prozess', wordt Joseph K. van iets beschuldigd waarvan hij zelf geen weet heeft. Hij leidt (lijdt) een doorsnee bestaan van werken, eten en slapen, en doet verder geen vlieg kwaad. hij leeft echter zeer geïsoleerd op zijn huurkamertje en heeft enkel sporadisch contact met zijn hospita.
Ik kan mij inbeelden dat zo iemand, teruggeworpen op zichzelf, en dan nog geterroriseerd van boven uit, iets in elkaar zou kunnen boksen wat op de terreur lijkt die Hannah Arendt voor ogen heeft. Niet toevallig wordt het bestaan van Joseph K. tegelijk als 'superfluous' bestempeld.
Wat frappant is, is dat de noodzakelijke preconditie voor terreur bij Hegel, de vrijheid, hier wordt beknot, zelfs helemaal 'afgepakt'.